Brunt brød, gult smør

I dag var ein dag eg hadde sett fram til med glede. Dagen for ein farmorekspedisjon. Farmor er utruleg nok heime hos seg sjølv, etter dramatiske rundar med hjarteinfarkt, lungebetennelse og to blodproppar på den eine lunga. I dag var me fem personar som sette oss i bilen for å overraska henne med eit besøk, ein son, far min, eit barnebarn, eg, – og tre oldebarn, Borghild, Sunniva og Tonje. Far hadde sagt at han kom innom i løpet av dagen, men ikkje sagt noko om kor mange av oss som skulle koma, fordi me ikkje ville ho skulle gjera seg arbeid med oss. Eg ringde frå bilen i det me hadde begynt å kjøra: «Hei, farmor, det er Heidi», «Å, er det Heidi, du?» «Ja, nå er me på veg til deg, og me er mange, det er eg og far og me har med oss Borghild, Sunniva og Tonje.» «Det var kjekt. Ka tid kjeme dokke? «Me har nettopp starta, så klokka kan vel bli omtrent tolv, litt etter koss det passar med ferga. Men du må ikkje gjera nokonting. Me kjøper med oss mat!» «Har du med deg mat???» «Ja, du får ikkje lov til å kava, farmor, me snakkast snart» «Ja, var det tolv du sa?» «Ja, men ikkje kav med noko!»

På andre sida av fjorden, meiner far at me får venta litt med å handla mat, i tilfelle ho likevel har sett i gang med eit eller anna. Når me kjem inn luktar det mat langt ut i gangen. Ho har brukt timane godt, har varma pizza og lappar frå fryseboksen, funne fram rundstykke, teke ut brød, kokt kaffivatn og dekka bordet. «Farmor du skulle jo ikkje streva med noko!» «Men det er bare slikt eg hadde i frysa, det er løyen servering dokke får.» «Nei då, dette ser så godt ut så, men eg trur pizzaen treng litt meir tid i omnen så osten får smelta.»

Så set me oss rundt bordet. Ho har allereie ete middag, fiskebollar i kvit saus frå heimetenesta, truleg ståande ved kjøkkenbenkjen, for å få tid til å ordna i stand til oss. Meir enn halvparten av maten står att i plastboksen, men ho seier at porsjonane er store nok til to Me seier at ho må sitja ved bordet og halda oss med selskap, og hentar ein stol til henne. Det har alltid vore ein viktig  del av farmor sitt rituale å setja fram god mat når det kjem folk innom dørene, og det er ikkje lett å slutta med det sjølv om gjestene seier i telefonen at ho absolutt ikkje må stella i stand noko som helst. Slik har det vore heilt sidan eg var barn, når me kjem til farmor står bordet dekka. Her er eit illuatrasjonsbilete av farmor sin tradisjonelle gjesteoppdekning, det må ha vore teke for elleve år sidan eller meir, etter alderen på ungane å dømma… Kjøkkenet ser heilt likt ut med den forskjellen at ho sjølv er blitt nittiseks og ikkje bare nokon og åtti som på biletet.

Me et og rosar maten, medan ho gjentek at det var nå fælt ho ikkje hadde meir å by på. Ho veit ikkje at eg bare er så glad for at me fekk lov til å ha henne litt til, at ho fekk lov til å vera frisk nok til å bu heime i sommar og.  Etter maten vil eg at ho skal setja seg i stova med jentene, som ho er så glad for å ha fått besøk av, men nei, ho vil rydda sjølv. Eg får aller nådigst lov til å hjelpa. Ho er ustø på føtene, og eg er redd for at ho skal detta, men eg ser at dette har ho rutinane på, ho veit kor ho skal stø seg og halda seg fast. Eg innser at viss eg går på sida av henne, eller rett bak, går eg i vegen og det kan bli direkte farleg. Ho mistar ei skei på golvet, men bøyer seg utan større besvær ned og plukkar skeia opp. Ho set inn i oppvaskmaskinen og må bøya seg nesten til golvet for å få til å stabla. «Er det ikkje vanskeleg å stå slik og bøya seg, farmor?» «Neidå, det er ikkje noko problem.» Ho seier at ho får hjelp frå heimetenesta kvar dag som gjerne vil hjelpa, men at ho helst vil klara det sjølv. Nå har ho kjøpt seg ny støvsugar som er høg og god å stø seg på, og då går støvsuginga bra og.

Eg blir så redd for at ho skal tumla, svimla, detta og slå seg, men eg innser at ho har rett når ho seier at det beste for henne sjølv er å gjera alt ho kan klara sjølv. Ho kan ikkje bare setja seg i ein stol og bli sitjande. Det innser eg at ho har rett i. Så får kanskje prisen vera at ein kan risikera å detta. Eg og far reiser ut for å besøkja eldste onkelen min, som er meir ramma av dårleg helse og sjukdom enn mor si. I mellomtida finn farmor fram gamle album, og viser jentene bilete frå ho var ung, frå ungane hennar var små, frå barnebarna var små og frå oldebarna, som nå er vaksne, og sit her og ser i album, var små. Når me kjem tilbake, har ho dekt på til nytt måltid, kaffi, grovbrød, smør, leverpostei og brunost. Ho beklagar at ho ikkje visste me kom, tenk at ho ikkje har syltetøy på bordet ein gong. Denne gongen et ho saman med oss, og eg registrerer at ho er blitt veldig tynn.

Etterpå sit eg og ho på kjøkkenet og snakkar om det å leva. Ho strever med å få til handarbeida som ho alltid har vore glad i. Ho ville gjerne strikka, men fingrane er blitt så stive. Heldigvis kan ho framleis lesa aviser og blad, og sjølv om høyrsla sviktar, så går det veldig bra når ho snakkar med eit og eit menneske. Ho klarer framleis å stella blomane sine, potteplantene i vindauget,som ho alltid har vore så flink med. Dei treng stell, og det er godt å ha nokon å stella for. «Eg er ikkje nøye på om eg kjøper meg ein blom og to heller,» seier ho. Før var det utenkjeleg å bare kjøpa seg ein potteplante, dei skulle avlast fram via avleggjarar og stiklingar, men nå tek ho seg råd til det viss ho får lyst på ein ny plante. Jentene er ute og plukkar markjordbær, som dei trær på lange strå. Farmor smakar på og seier at jordbær er noko av det beste ho veit. Ho seier at det nyttar ikkje å sørgja over alt som er gale, ein må heller gle seg over alt som er.

Den yngste onkelen min, som er heilt fantastisk til å passa på at farmor har det bra, kjem innom. Me seier at det er på tide å bryta opp, men så ser me at farmor står på kjøkkenet og opnar ein boks krokanis. Ho vil så gjerne at me skal eta is nå.  Så klarte ho å få stelt til den tredje bordsetjinga, og stråler når alle sit rundt bordet. Ho vil ikkje ha stol, ho vil stå og eta krokanis i glasskåla si. Eg hentar ein stol og seier at nå må ho setja seg ned. Ho ler av at me er så stae, skulle ikkje ho kunna stå når det er fullt rundt bordet? Det har ho då ofte gjort. Me spør om ho ikkje er trøytt nå som har hatt besøk heile dagen. Ho svarer, tilsynelatande oppriktig forbausa, at nei, korfor skulle vel ho vera trøytt? Det var då så kjekt å ha oss der.

Vel ombord på båten kjøper far pølser til alle saman. Det er liksom og ein del av ritualet, pølser med løk og ketsjup og mykje sennep. Dei dagane ein skal på slike utflukter, er ikkje dei som er best eigna for strame diettar…

Diktet eg plukka frå bokhylla i dag er kanskje den diktsamlinga av alle i hylla mi som er mest velbrukt: «Livet er ikke det verste man har,» av den danske lyrikaren og musikaren Benny Andersen. I følge innskrifta framme i boka, kjøpte eg ho i august 83. Det vil seia at Benny Andersen har vore ein av mine beste lyriske følgesvennar i nøyaktig tretti år. Det gjer det då endå meir passande at eg fann ein ca tjue cm tjukk utgåve av hans samla dikt i Ålborg nå i sommar, etter at eg har leita etter akkurat den boka i 2-3 år. Eg ser sjølv at når eg skriv, så kan eg sjå avspeglingar av at han er ein av mine litterære heltar. Til ære for farmor, har eg vald eit dikt som heiter «Bordbøn.» Kjøkkenet hos farmor og farfar var den arenaen i livet mitt der bordbøn var ein hundre prosent obligatorisk del av måltidet. Dersom nokon ikkje folda hendene, sa alltid farfar. «Dokke må lesa fint for maten, før me kan eta.» Så bøygde alle hovuda og folda hendene til ti sekunds stille bordbøn, til ferfar løfta hovudet att, og farmor sa vennleg. «velbekomme!» Dette vart alltid gjennomført, same kven som var gjester i denne uvanleg gjestfrie heimen. Benny Andersen strekkjer nok kanskje begrepet bordbøn litt lenger enn farfar ville ha gjort, men sjølv er eg veldig glad i denne teksten:

Bordbøn

Giv mig i dag

mit brød at smøre.

Blødt og strengt skal mødes

i mine hænder

og smørrets solskin overvælde

brødets mørke.

Lad mig røre ved det vi lever af,

brunt brød, gult smør,

kærlighed.

Benny Andersen

Dette biletet er teke då eg kom til farmor på sjukeheimen i juni, og nesten fekk sjokk då ho fortalde meg med glimt i auget at dei meinte ho var for frisk til å vera der, så nå skulle ho reisa heim.

Heidi