Gå til innhald

Memento mori

april 18, 2014

Memento mori, -hugs du skal døy.Langfredag er den dagen ein godt kan tillata seg å kjenna på dei tunge og mørke kreftene i livet. I alle fall dersom ein skal fylgja dramaturgien i kyrkjeåret. Det var den dagen ekstra rettruande bønder i si tid la småstein i fjosskoa, tok på seg ubekveme klede og gjekk ut for å vaska ned fjoset, utan å ta til seg mat før det var blitt langt på dag. Då eg var lita var det framleis slik at på NRK, den einaste radiokanalen me hadde, spelte dei sørgemusikk, tunge klassiske musikstykke, på store deler av langfredag. Eller er det meg som hugsar feil?

13926612155_e090bbd82d_b

På vegen heim frå fin langfredagsfrokost på hytta til Torhild og Per Magne, hadde me på bilradioen.

13926605695_b19dec2e16_b

På P2 har dei eit program nå i påsken som heiter «P2s påskeevangelium». I dag var programmet naturleg nok via tankar omkring Jesu død, og omkring døden generelt. Me fekk høyra om to norske damer som fleire gonger hadde arrangert «Dødskafé» i Oslo. Nå hadde P2 send ein reportar dit for å laga ein reportasje som kunne visa lyttarane kva ein dødskafé var for noko… Dei to var begge opptekne av dette med døden, og syntest at det var eit interessant samtaleemne som folk snakka alt for lite om. Interesserte kunne koma til dødskaféen, litt makabert namn spør du meg, for å snakka med andre menneske om kva dei tenkte om døden.

Konseptet var slik at dei selde mat, for ein treng den omsorgen som ligg i mat for å våga å snakka ope om noko så vanskeleg som døden. Gjestene på kafeen kunne forsyna seg med varm suppe og rundstykke, og med kaffi og kaker. Så var det samtalar rundt borda om sprøsmål av typen «Er du redd for å døy? Kva vil du skal skje med den døde kroppen din? Korleis ville du lika at gravferda di vart? Kva trur du skjer etter døden? Har du skaffa deg eit organdonsajonskort? Korfor valde du å koma hit?» Ein skulle helst setja seg saman med ukjende, ein skulle bare seia kva ein heitte til førenamn, og ikkje fortelja kva ein jobba med. Alle måtte vera opne og lyttande for dei andre sine tankar omkring dette, og det var ikkje lov å opptre belærande eller misjonerande. Dei andre på gruppa hadde teieplikt for kva som vart sagt. Damene som arrangerte dette var inspirerte av liknande arrangement i utlandet. Dei var veldig spende første gongen og lurde på om dette var noko som ville tiltrekkja seg psykisk ustabile personar. Dei hadde fått to psykiatarar til å vera telefonvakt heime hos seg sjølve i tilfelle dei fekk bruk for dei. Det hadde dei ikkje fått.

Etterpå snakka dei med kunstnaren Morten Viskum, som lenge har vore eit slags mysterium for meg. Mannen har laga kunstverk der han krossfestar døde rotter, plasserer olivenglas med døde rottefoster blant andre olivenglas i butikkhyllene, og han malar bilete med avskorne hender frå døde menneske, som ingen heilt veit korleis han har fått tak i. Under intervjuet fortalde han om eit av sine nåverande kunstprosjekt der han hadde malt fargar på eit norsk flagg med handa frå eit lik og oppå flagget hadde han lagt beinrestar frå ei avdød meksikansk kvinne. Han kunne fortelja at alle hendene han hadde brukt til å mala med hadde han fått etter personar som hadde ønska før dei døde å donera handa si til kunsten hans. Alt dette er rimeleg makabert, og ein må vel ha eit veldig ope sinn for å forstå seg på det. Intervjuaren spurde han korfor han gjorde desse tinga, og han sa at han som barn og ungdom hadde hatt ekstra stor dødsangst, og at han gjennom arbeidet sitt med døde kroppar hadde kome heilt over dødsangsten.

Og korfor i all verda fortel eg dette? Eg må vel innrømma at eg og alltid har vore nyssgjerrig på døden. Nyssgjerrig og redd på same tida. Som liten elska eg å gå på kyrkjegardar, helst veldig gamle og med skrekkblanda fryd lesa på gravene, eg las dødsannonsar og kjende frydefulle iliingar då eg las dei fine orda som stod der. Eg teikna kyrkjegardar overstrødde med kors, sjølv om mor forferda sa at slikt måtte eg ikkje teikna, og eg elska å få bestemor til å synga «I en sal på hospitalet der de hvite senger står, lå en liten brystsvak pike, tynn og blek med gyllent hår». Den songen ville forresten bestemor at eg skulle synga for henne då ho var nitti år og skulle døy, og det var ikkje fordi eg syng fint. Ho ville og høyra «Aftensolen smiler» og «Kjærlighet fra Gud springer like ut som en kilde klar og ren».

Då eg skreiv særemne på gymnaset skreiv eg om «Døden som litterært tema». Om eg kunne tenkt meg å gå på dødskafé? Ja, det trur eg faktisk at eg kunne… Sit eg ikkje her og skriv om det? Om eg er redd for å døy? Ja, visst er eg det. Av og til er eg livredd for å døy, både fordi det er ukjend og fordi eg liker så veldig godt å leva. Eg kjenner til og med eit drag av uhygge bare ved å skriva dette… Som om det var direkte farleg å beskjeftiga seg med dødstankar. Bank i bordet, ta i tre og så vidare…

I løpet av livet har eg fulgt fleire personar heilt til den siste porten. Nokre av dei har vore redde. Alle har vore undrande, og sjølv dei som ikkje har vore spesielt opptekne av dei evige spørsmåla har nærma seg dei på slutten. Det siste bestemor sa før ho døydde var «Mor!» Korfor sa ho det? Ho mista mor si i tuberkulose då ho var to år, og sa at ho ikkje hadde nokre minne om henne i det heile tatt. Dukka desse minna opp då ho nærma seg terskelen? Reagerte ho som eit lite barn og ropte på mor då ho vart redd? Såg ho mor si? Var det eit syn eller var det «verkeleg»? Eller kanskje ho prøvde å seia noko heilt anna som me som sat rundt senga misforstod? Det får me vel aldri vita. Ikkje på denne sida i alle fall.

Eg har eit håp om at det som ventar meg på andre sida av porten er godleik, glede og omsorg. Eg vil helst venta lengst mogleg med å finna det ut…

13926702713_a611b05206_b

I påsken er det stor dramaturgi både i påskeforteljingane og i naturen. Tydelegare enn dødskreftene er livskreftene i naturen som oppstår til nytt liv. Som det så fint står skrive: «… og atter som eit under nytt liv av daude gror.» I dag har me sett og fotografert bjørk som spring ut, fjorgammalt gras der det nye og grøne spirer fram, boblande bekkjer fulle av smeltevatn og nyfødde lam. Det er begrensa kor mykje me veit om døden, men livet lever ekstra sterkt akkurat nå.

13903576491_8a15a1e9bc_b

Heidi

From → døden, Natur, påske, Tru, våren

Kommenter innlegget

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: