Gå til innhald

Møyra eple

august 28, 2022

For eit par veker siden sykla eg ned til sjøen ein ettermiddag. Veret var nydeleg, og det lukta gras og høy, lukter som i utgangspunktet vekkjer barndomen opp èin plass inne i meg. Plutseleg kjende eg ei lukt som fekk meg til å bli fire- fem år i eit sekund eller to. Dette skjedde på den måten du sikkert kjenner til, det at at ein luktimpuls plutseleg går rett inn i ryggmargen og flyttar deg i tid og stad. Luktminne går ikkje via bevisste tankar, dei går rett i følelsane og du hugsar med heile følelsesapparatet på ein annan måte enn minne du gjenkallar via ord og bilete i tankane. Eg opplever ikkje dette veldig ofte, men det skjer av og til. Lukta av ei heilt spesiell flytande handsåpe som dei brukte på sjukehuset før kan transportera kjenslene mine direkte til fødeavdelinga, og sengetøyet i ei hotellseng har av og til plutseleg fått kroppen min til å hugsa dagane på barselavdeling med eit nyfødd barn i armane. Det siste og truleg ha noko med vaskeriteknikkar av sengetøy å gjera, varmebehandling eller vaskepulver, eg veit ikkje. Desse minna kjem i små impulsar nesten som elektriske støyt.

Og kva var lukta som gjekk rett i fletta på meg då eg sykla forbi kornåkrar og potetåkrar på flatjæren? Det var ei litt ubestemmeleg lukt av bål og potetåker. I løpet av dei sekunda det tok å sykla ut av luktimpulsen gjekk det opp for meg at det lukta slik som då me var med morfar på den vesle hageflekken der han hadde ein potetåker i miniatyr eller eit «eplestykke» som det hette den gongen. Morfar laga eit lite bål, eg trur det må ha vore vissent «eplekål», det vil seia potetgras, han brann. I glørne la me poteter som låg og godgjorde seg til dei var svartbrende utanpå og heilt mjuke inni. Bror min og eg åt og koste oss til me var kolsvarte både på hendene og i ansiktet. Dette var før det i vår verd fantest noko som heitte metallfolie, som me eventuelt kunne ha pakka potetene inn i for å få ei ikkje fullt så sotete smaksoppleving. Dette meiner eg bestemt vart kalla å «møyra eple», og dei møyrde epla smakte heilt vidunderleg. Ovnsbakte poteter, pommes frites og potetgull skulle me ikkje koma på tvers av på mange år endå. For oss var poteter på den tida «kokte eple», som vart skrelde før eller etter kokinga og som vart servert til alle middager inkludert komler og fleskepannekaker. At me seinare etter nokre år på Ålgård skulle bli kjende med både potetgull og pommes frites, og at me kalla det henhaldsvis «franske» og «varme franske», høyrer strengt tatt med i ein annan tekst enn denne.

Det høyrer med til rammeforteljinga at eg la heimturen til den same løypa som då eg sykla til sjøen for å kjenna om lukta var der framleis og om eg ville få det same elektriske støytet av gjenkjenning. Svaret på begge spørsmåla vart ja, men heller ikkje i denne omgangen hadde eg mot og frimod til å sykla inn den gjeldande gardsvegen for å undersøkja nærare om det var potetgras dei brann. Her må eg og skyta inn at alt eg har skrive i det første avsnittet er direkte frå minne som stammar frå ein fireåring, så viss «ein vaksen» les det og ser at noko ikkje stemmer, så tek eg ikkje ansvaret for den jordbruksmessige logikken i det heile.

Det som er litt spesielt for meg er at barnebarna mine har sin første barndom nøyaktig der eg hadde min. Hagen der dei leikar er den same hagen der morfar hadde eplestykket sitt. Dersom eg hugsar rett så skjedde hendinga eg har skrive om akkurat der barna leikar på biletet over, og tretrappa ned er den same, bare meir enn femti år eldre enn då. Eg veit ikkje om det er morfar eller ein av onklane mine som har snekra ho, kanskje dei fekk ein snekkar dei kjende til å gjera det? For det eg veit kan det ha vore min eigen far som har brukt sag og spikrer for å ha fått det til.

I går då eg kom for å plukka plommer i hagen, leikte det to skitne jenter der. Dei var sannsynlegvis omtrent like skitne som det eg og bror min var då me var på same alder og skulle hjelpa morfar på eplestykket. Skiten, det blir ein nemleg av å leika i ein hage der leiken mellom anna går ut på å laga kaffi og middag av sølevatn, mold og blomar. I alle fall er det slik i vår familie der ingen av barna verken oss eller mine, har vore av den typen barn som aldri blir skitne. Eg hugsar at eg og elska den laga-mat-leiken og at eg stort sett fekk lov til å halda på.

Bror min dukka faktisk opp i hagen i går han og. Han tok ein tur ned tretrappa frå nabohuset for å seia hei og slå av ein prat. Me hadde ein fin barndom der. At morfar hadde store helseproblem verken forstod me eller brydde me oss om. Han var jo så flink til å ta oss med på spennande ting enten det var bålbrenning, fisking utan krok i bekken, eller småturar til Amerika som han fekk oss til å tru låg ca 300 meter frå der me budde.

I det siste har eg høyrd mange av episodane i ein podcast serie som heiter «Brenner leser dikt» og som ligg på NRK radio. Denne anbefaler eg. I ein av episodane presenterer Sigrid Bonde Tusvik eit dikt som tanta hennar, forfattaren Marit Tusvik har skrive. Diktet skildrar så nydeleg det å vera i lag med barn. På ein måte er det det same motivet som i denne teksten. Barnet og den vaksne. Eg har vore dei begge, og det har vel dei fleste av dei som les dette. Eg avsluttar med diktet som verkeleg rørde ved noko i meg, akkurat som ei tilfeldig lukt gav meg ein spesiell sanseimpuls den ettermiddagen eg var ute og sykla.

From → Uncategorized

Kommenter innlegget

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: