sporisand

Me starta dagen på marknad, eller kanskje snarare ein tur på torget. Litt tilfeldig kom me over eit stort område som kallast noko som på norsk kan oversetjast til «Damenes basar». Der har det i hundrevis av år blitt solgt frukt, grønnsaker, bakevarer, honning, bær, blomar og klede. Eg trur det meste av det som vart solgt der er produsert av bønder i områda rundt Sofia.

Det var ei stemning der som om me var mange år tilbake i tid. Det kjendest nesten som å gå rundt i ein gammal film med veldig fine bilete der dei norske tekstane var falt ut.

Me ville ha oss litt lunsj før me skulle bruka resten av dagen på toget, og gjekk den plassen me var så fornøgde med dagen før. På Happy gjorde eg eit litt modig val og bestilte spinatkaker med yoghurtsaus. Det smakte veldig godt, så det kan eg godt eta fleire gonger.

Via litt om og men hadde me klart å få togbillettar til Thessaloniki. Dei på stasjonen var ikkje så stive i engelsk, så me var ikkje heilt oppdaterte på detaljane, men me hadde lese på nettet at me ville bli frakta over grensa med buss og få eit gresk tog på den andre sida.

Togsettet me skulle inn i overgjekk det meste me har sett til nå. Toget såg utruleg rusta, skranglete og nedslitt. Etter å ha blitt forsikra to gonger av konduktøren på perrongen om at det var rett to, gjekk me inn.

Det var litt underhaldande å sjå ut av vindauget og sjå andre ryggsekkturister gjera det same som oss, peika vantru på toget og få bekrefta av konduktørdama på perrongen at jo, dette var rett tog. Ho smilte like tappert kvar gong, eller kanskje snarare med eit glimt i auga over desse bortskjemde menneska som ikkje visste korleis eit bulgarsk tog såg ut.

Så reiste me då. Det humpa ganske godt, og kvein forferdeleg i bremsene kvar gong dei var på, men framover gjekk det.

Bulgaria er det fattigaste landet i  EU, og me kjørde forbi eit veldig fattig buområde med rønner dekte med bølgeblikktak eller pappøskjer, men me såg og fine solsikkeåkrar, vakker natur, husdyrflokkar på beite og koselege små gardar.

For mange på toget var det ei overrasking at me skulle fraktast over grensa med buss, men både grenseovergangen og bussturen gjekk fort og greitt. Den store overraskinga var at då me vart sette av på ein bitteliten stasjon i Hellas, var det ingen tog der, og ingen av oss ante når toget skulle koma.

Dei seksten andre passasjerane var interrailarar i tjueåra, og alle tok situasjonen heilt med ro. Dei meinte at toget kom nok før eller seinare. Folk sette seg ned på perrongen og tok opp matpakkar, mobiler og dagbøker. Ein villhundflokk kom springande. Dei visste kanskje at på denne tida kvar dag kom det turistar som kunne tenkjast å gje dei mat. Ei tispe hadde fire nydelege og  lekne valpar. Hundane var skitne og klødde seg heile tida, så dei hadde nok lopper. Folk lo og leika med hundane, og eg bestemte meg for å ikkje vera ho gamle sure som maste om rabies og sånn.

Folk begynte å snakka saman. Ei engelsk jente og ein gut frå Paris reiste omkring aleine. Dei andre frå Australia, Sveits og nokre austeuropeiske land reiste to eller fleire saman.  Alle kunne vore barna våre. Me har ikkje møtt så mange på vår alder som reiser på denne måten, så det er kanskje vanlegare i Norge enn lenger sør.

Den halvannan timen me venta på perrongen vart i grunnen veldig triveleg. Eg beundra alle saman for at dei tok ei uventa opphald med stor humørfylt ro. Eg har ein mistanke om at atten femtiåringar ville ha gira seg meir opp. Og så synest eg at heilt unge mennesker som reiser rundt aleine i ein månad er ganske modige. Eg hadde aldri våga det, verken den gongen eller nå.

Eg spurde engelske Hannah koss det var å reisa aleine. Ho sa «it’s like a party, you meet  new nice people everywhere. Ho var då og ei veldig søt, open og utadvendt jente som var med på å skapa god stemning i den uventa pausen. Ho innrømma forresten at mora hadde vore litt skeptisk…

Og til slutt kom det ein stasjonsmeister, som ikkje snakka engelsk, men som fekk oss trygt på toget. Eit gresk tog som fortonte seg som reine komfortvogna, sjølv om det var eit stykke att til NSB -standard.

I morgon er det Hellas som gjeld.

Heidi

Då me kom til hotellet seint i går kveld, var det heilt mørkt, så me oppdaga først i dag morges at det faktisk var ein balkong utanfor det bittelille hotellromet vårt. Utsikta var fin og. Den kan de sjå til venstre.

Etter frokosten og ein underhaldande morgonchat med barnebarnet på ni månadar på skjermen, la me i veg til fots for å oppleva Sofia.

Den første staden for å vera stille, var faktisk i moskeen som var open for besøk. Alle kvinnene som skulle inn måtte låna eit sjal å dekkja håret med, og alle som ville inn måtte ta av seg på føtene. Inne var det ikkje lov å fotografera, men det var eit vakkert rom med dekorerte fliser i taket. Eg var og oppe på den balkongen som er bare for kvinnene. Det var ikkje bønnetid då me var der, men eg kunne sjå at for nokre av dei som kom inn var dette eit heilag rom som dei ville bruka til å be i. Eg har forresten ingen problem med å setja meg stille ned for å be til Gud i ein moské. Det var ei fin ro der inne.

Etterpå gjekk me inn ei ei vakker ortodoks kyrkje, både for å ha ei heilag stund i det vakre romet og for å forska vidare på mitt private opplevelsesprosjekt av ortodoks trusutøving…

I dag oppdaga eg nye ting der, men framleis er det mykje eg ikkje forstår. Ein familie med fleire generasjonar stod framme i kyrkja med kvart sitt tende lys i handa. Presten haldt ein av dei i handa og prata med dei kvar for seg. Etterpå trur eg at han gav dei nattverdsbrød, men det er eg ikkje heilt sikker på. Etter å ha snakka med kvar einskild, tok han i mot det brennande lyset vedkomande hadde i handa.

Då dei hadde gått, viste det seg at bordet han hadde brød på var eit trillebord med duk på. Presten trilla med seg dette bordet ut av kyrkja og inn i noko som kanskje var eit sakristi.

I kyrkja var det minst fire personar, to kvinner og to menn, som må ha vore ein slags kyrkjetenarar. Dei var kledde i ein slags lange svarte lagerfrakkar, og på føtene hadde dei svarte sandalar, tøfler eller Crocs. Dei feia golvet, bar ut visne blomar, tok ut nedbrente lys og passa på at ingen fotograferte utan lov.

Me sat på kvar vår stol, eg og Leif, då ein av dei svartkledde mennene kom bort til oss. Leif fekk tilsnakk fordi han hadde fotografert med mobilen, noko eg hadde ei viss forståing for. Så fortalde han oss at det var lov å fotografera der inne viss me betalte for ein fotograferingsbillett. Så kom han bort til meg og viste med kroppsspråket at eg måtte sitja med kryssa føter viss eg skulle sitja der. Eg skunda meg å gjera som han bad meg om. Det kjentest litt ubehageleg å få skjenn for å ikkje oppføra seg sømmeleg nok i ei ortodoks kyrkje, men det var viss ikkje så farleg for han smilte trøystande då eg fulgte ordre etter beste evne. Så tusla eg bort til salgsluka for å kjøpa fire tynne lys eg kunne tenna og dessutan eit fotograferingsløyve.

Det viste seg at pengane for fotografering gjekk til drift av kyrkja, og det var jo i grunnen bare fint. Etter nokre rolege minutt med lystenning, begynte eg å fotografera, eg såg mange fine motiv og syntest det var storveies å kunna fotografera heilt openlyst. Plutseleg kom det ei stor hand framfor mobilen min.

Det var den andre mannen i svart lagerfrakk som stod der og såg strengt på meg. Eg fekk stotra fram at eg hadde betalt for å fotografera og begynte å leita febrilsk i veska etter kvitteringa. Heldigvis fann eg ho. Mannen sa «Thank you», og så gjekk han.

Roa i kyrkja vart grundig forstyrra av noko forferdeleg spetakkel utanfor. Me gjekk ut for å sjå kva det var, og på vegen smilte eg så fint eg kunne til dei svartkledde med lagerfrakk og sandalar.

Lyden viste seg å koma frå motorsykkelklubben «Devil riders». Dei ruste syklane sine det dei var gode for, og tuta med horna. Det lukta svidd gummi i gatene. Dette viste seg å ikkje vera ein protest mot fromme aktivitetar inne i kyrkja. Dei var rett og slett del sv eit brudefylgje. I ein bil, pynta med blomar på panseret, sat det eit brudepar. Bak dei kom resten av gjestene på rekkje og rad medan sjåførane tuta med bilhorn så godt dei kunne. Motorsyklistane raste rundt i gatene og ruste syklane så det bokstaveleg talt låg svart gummi att etter hjula. Kanskje den smilande brudgommen var ein Devil-rider han og? Noko måtte vel oppvisninga vera til ære for…

Etter ein lett lunsj, for mitt vedkomande heimebakt brød som skulle dyppast i små skåler med hummus og osteblandingar, gjekk me til t-banestasjonen og kjøpte dagsbillettar til trikk og tog. Me hoppa på den første trikken som kom, og det var i grevens tid. Det hadde tordna og lynt ei stund allereie og så snart me var inne på trikken opna himmelslusene seg og høljeregnet bøtta ned.

Me tok trikken tilendestasjonen, som viste seg å vera den store gravplassen i Sofia. Det hadde nesten blitt opphald, så me gjekk ein liten runde inn på kykjegarden. På nesten alle dei nye gravene me såg var det portrett av avdøde. Det er litt uvant. Kva bilete skal ein velgja til eigen gravstein? Eit formelt og alvorleg fotografportrett, eller eit smilebilete frå ein ferietur? Me såg begge deler. Ein annan skikk her er at dei heng opp laminerte bilete av personar som har døydd, rundt i byen. Det er nok ein variant av dødsannonse i avis. Det er og litt uvant, og eg ser at nokre av dei blir hengande i eit halvår eller meir på lyktestolpar og hagegjerde.

Etter trikketuren, kom ei ny regnbyge, så då passa det med sundagskaffi og skrivepause på eit konditori. Litt kake på ein feriesundag må vel vera lov. Det er så mange inntrykk når ein reiser rundt på denne måten, så det er bra at notatbok og penn alltid er på plass i veska.

Kva er endå meir eksentrisk enn å bruka ferien på å sitja på konditori og skriva dikt? Kanskje å hoppa på ein T-bane me ikkje veit kor skal hen, ta han til nest siste stopp, og så gå ut for å sjå kva ein møter? Leif vil alltid gjerne sjå korleis folk eigentleg bur og lever, og dessutan hadde han ein draum om å fotografera ein lada eller to, sidan det var bilen me kjørde rundt i for tretti år sidan.

Ein fin sundag vart avslutta med veldig god middag. Eg var skeptisk til staden fordi det såg litt gatekjøkkenaktig ut frå utsida, men det viste seg å vera eit stort utval av all slags mat der inne. Eg trur det er det beste måltidet til nå på turen. Eg hadde grilla laks på ei seng av potetmos og spinat og Leif hadde ein slags griljert kvit fisk. Tilbehøyret var steikte chili, som ikkje kan ha vore av det sterkaste slaget.

Heidi

I dag har me hatt ein veldig fin togtur frå Bucuresti til Sofia. Turen tok ti timar. Me sat i sånn koseleg gammaldags seksmannskupe med to benker med plass til tre personar. Me hadde koselig reisefylgje med ein mann frå London og eit ungt studentpar frå København som var på interrail. Alle tre var for øvrig på alder med barna våre.

Me reiste forbi flate landskap og opne landskap, fjell, myrer med ein stor flokk av det eg trur må ha vore traner, og gjennom skogar. Ved grensa mellom Romania og Bulgaria kryssa me Donau over ei lang bru. Me kjørde forbi lange strekningar med solsikkeåkrar, forbi noko me trur var eit landboringsanlegg for olje, gjennom industriområde og små byar.

Me har lært å ha med nok niste og drikke på slike turar, ein kan ikkje gå ut i frå at det er noko å få kjøpt. Det er og lurt med våtserviettar og antibac. I dag var det rosa dopapir og såpe på begge toaletta, men på det eine var det tomt for vatn og på det andre spruta vatnet ut over golvet frå handvasken, slik at du måtte halda hendene på ein spesiell måte for ikkje å få spruten ut over heile golvet. Det var i grunnen greitt å finna ut kva som var grunnen til at det var ein cm vatn på golvet…

Den eine utgangsdøra gjekk det ikkje an å lukka skikkeleg, og vindauget i kupeen måtte behandlast på ein måte me ikkje heilt fant ut av. Det var så varmt at det var nødvendig å ha det ope, og til slutt kom ein av konduktørane og hjalp oss med ein skiftenøkkel. Bakdøra på vogna var heldigvis forsvarleg knytta saman med hyssing.

På begge sider av grensa måtte passa samlast inn og sjekkast. Dette tok litt tid, men elles gjekk turen som smurt. Tog er billig i aust-Europa. Eg har ingen problem med å anbefala denne måten å reisa på. Du får sett mykje, og det er triveleg å forflytta seg via tog. Bare ikkje vent at standarden er heilt som heime.

Medan me framleis var i Romania las eg ei veldig fin bok. Eg lånte ho på e-bokbiblioteket etter tips frå Leif. Boka heiter «Mine minste» og er skriven av norske Åsne Valland Nordli. Boka har undertittelen «Om gatefolk i Romania og eit forsøk på å hjelpe dei». Forfattaren budde i lag med mannen sin, og etterkvart to små barn, i Constanta, ein by utanfor Bucuresti i ca seks år, der dei var tilknytta kyrkjelege hjelpetiltak for å hjelpa gatebarn og gamle som var havna på gata på grunn av fattigdom. Boka var hjarteskjerande, men samstundes ei bok om håp. Det er rystande skildringar frå tida før og etter Ceausescu sitt fall, ei tid der det var barneheimar med rystande regime, store flokkar gatebarn som overlevde ved å varma seg i kloakkgangane under byen og skaffa pengar ved kriminalitet og i verste fall prostitusjon. Ho fortel og om gamle som hadde jobba og strevd eit heilt liv, og som vart så fattige når dei ikkje orka jobba meir at dei ende på gata…

Då eldstemann nærma seg skulealder, valde dei å flytta heim, men ho har bevart eit varmt hjarte for Romania og folket der. Ho skriv at dei siste to tiåra er mykje blitt betre, men det er framleis store utfordringar på mange felt. Det har minka veldig på gatebarna, heldigvis, men fleire av dei som måtte klara seg på gata på åtti- talet bur der endå, prega av rusmisbruk gjennom mange år, ofte sniffing, og ofte heilt manglande skulegang. Det seier seg sjølv at desse stiller bakerst i køen om å skaffa seg jobb og eit anstendig liv. Åsne Valland Nordli fortel at det og kan veta vanskeleg for neste generasjon å koma betre ut i livslotteriet enn det foreldra gjorde. Kanskje var det akkurat dette me såg for to dagar sidan då me såg politiet ta to barn i tvillingvogn frå eit tydeleg ganske herja par på gata… I boka stiller ho spørsmålet om det er nok vaksne i verda til å hjelpa alle dei barna som har det vanskeleg…

Noko av det fine med denne boka er at ho er skriven i uendeleg stor respekt for menneske ho har møtt i ulike vanskelege livssituasjonar. Eg anbefalar boka. Det var sterkt å lesa ho medan eg var i Bucuresti og både såg og kunne sjå for meg det ho skildra.

Nå gjenstår det å skaffa seg erfaringar frå Bulgaria. Me har vore i Sofia ein gong før. Då som nå var me der veldig kort, nesten på gjennomreise. Men i morgon blir det sundag i Sofia.

Heidi

Sitatet over passar ikkje heilt, for i ortodokse kyrkjer sit ein ikkje på bakerste benk, ein står fortrinnsvis, eller ligg på kne på golvet. Likevel passar det, for når eg er på ortodokse messer får eg litt same kjensla som i Bjørn Eidsvåg sin låt: «Kva er det dei driv på med?» Ikkje misforstå meg, eg vil svært gjerne forstå. Spesielt etter besøk i ortodokse kyrkjer i Ukraina for to år sidan, har eg vore veldig fascinert av den inderlegheita folk viser i eit trusspråk som til dels er ganske annleis enn det eg er mest van med. Seinast i ettermiddag har eg prøvd å googla «ortodoks messe» for å prøva å forstå det betre, men det er mykje eg ikkje fekk svar på, så viss nokon som les dette kan forklara meir, så skal eg vera takksam.

Me er akkurat komne ned til sentrum og står ved den same kyrkja som eg var inne i i går, det ringer til ettermiddagsmesse, og folk strøymer inn. Me bestemmer oss for å gå inn me og. Ein del av kvinnene, men slett ikkje alle, har dekka håret med eit sjal. Til høgre i romet står ein forsongar ved ein slags pult. Han begynner å synga messa, og held på så lenge gudstenesten varer. Av og til fell ein av prestane inn, men stort sett høyrer me bare forsongaren sin stemme. Ein som kanskje er diakon i kvit liturgisk kappe, går rundt i rommet og svingar på eit røykjelseskar. Røykjelseslukta legg seg i kyrkja. Fleire av kvinnene legg brød av ulikt slag på eit bord midt i romet. Då me kom inn låg det allereie fleire brød på dette bordet. Det står og mjølposar der og opna flasker med olivenolje. Det er ikkje flasker, posar eller brød som står der for å vera dekorative. Mjølposane kjem rett frå hyllene i butikken, det same gjer olivenolja på plastflasker.

Nokre av brøda er fletteloff som kanskje er heimebakte, og nokre ser ut til å koma frå supermarknaden. Dei ligg på bordet oppå plastposene dei har vore pakka inn i. Kvinnene set vokslys i brøda og i mjølposane. Nokre av lysa er tende. Eg tenkjer at det kanskje er symbolsk. Er det takkoffer? Blir brøda delte ut til dei fattige? Blir dei brukte til nattverdbrød?

Døra lengst til venstre i ikonostasen er opna, og ein prest med messehagel over prestekjolen kjem ut. Den midterste døra i ikonostasen er delvis opna med ein slags sprinkelport inn til høgaltaret. Der inne ser me ein annan prest med prestekjole som ser ut som om han utfører liturgiske handlingar. Folk beveger seg i romet. Nokre går fram for å gjera ein slags hilsebevegelse mot ikona før dei kneler, korsar seg og kyssar eit eller fleire av ikona. Ei dame i shorts synest nok at ho bør ha tildekka hovud, så ho har snudd ein caps bak fram før ho går fram for å knela og kyssa. Det har danna seg ein liten kø framfor presten til venstre. Ein og ein går fram til han og kneler. Han gir dei brød rett i munnen. Så bøyer dei hodet og han legg messehakelen sin over hovuda deira slik at dei blir halvvegs skjult. Dei ligg slik ei stund, det ser ganske merkeleg ut. Han les noko frå eit papirark han har i handa. Så velsignar han dei og dei reiser seg og går. Er det eit slags skriftemål, tilseier han dei syndsforlating?

Ei kvinne går fram og kneler. Presten dekkjer hovudet hennar med messehakelen. Så ser han ei yngre kvinne i kyrkja og vinkar henne og fram. Ho kunne kanskje vera dottera eller ei yngre søster av den første. Denne kjem fram og kneler ho og. Presten dekkjer henne og slik at begge sit knelande dekka av messehakelen. Medan dette pågår kjem og går folk. Dei korsar seg unisont, eller kvar for seg, om og om igjen, og folk går fram og kysser ikona. Forsongaren syng utan stans. Ved eit lite bord ligg det papir og kulepennar. Folk skriv noko, truleg bøner til Gud, som dei legg fram til ikona.

Ein ung prest, eller kanskje munk, kjem inn i lang svart kappe. Eg blir litt nyssgjerrig på kva hans rolle er, men han ser ut som om han er der på lik linje med dei andre, han går fram for å knela, korsa seg og kyssa ikona. Så snur han seg og ser ut som om han er på veg ut igjen. Han får blikkontakt med presten som står og deler ut brød, presten vinkar han fram. Når den unge mannen kjem fram tek presten pause i det han held på med, og køen må venta. Dei to helsar på kvarandre som gode venner på romansk vis med klemmar og kyss på kvar side av ansiktet. Så blir dei smilande ståande og prata. Presten vinkar på den av prestane som står bak ikonostasen og utfører liturgiske handlingar. Denne kjem fram, helsar på den unge mannen på same måte han og, og alle tre blir ståande og prata.

Etter kort tid tek dei avskjed, og dei to prestane går tilbake til tenesta. Nye personar kjem fram for å knela, få brød og bli gøymde under messehakelen. Medan eg ser bort på to damer som skriv bønnebrev ringer det ein mobil. Eg er glad det ikkje er min, og tenkjer at det er fort gjort å gløyma å slå han av. Eg ser fram og oppdagar til min forbauselse at den velsignande presten står og snakkar i mobiltelefon. Dette er så merkeleg opphøya og veldig kvardagsleg på same tida. Eg kan vanskeleg sjå for meg dei heimslege prestane, Stein, Gunnar og Kjell Børge snakka i mobiltelefon midt under nattverden eller avbryte liturgien for å prata med ein dei ikkje har sett på lenge.

Sidan folk tydelegvis går og kjem som det passar, går eg og set meg på ein benk utanfor. Samtidig med at messa pågår kjem mange og kjøper lys som dei tenner i eit siderom. Etterkvart ser messa ut til å vera over, folk kjem ut og begge prestane kjem ut. Den eine går til sides for å snakka meir i mobilen. Bare forsongaren syng framleis der inne. Det siste me høyrer medan me går derifrå er songen hans. Det står høgtalar utanfor slik at folk høyrer det langt ned i gata.

Kva eg tenkjer på? Eg tenkjer at trua har mange språk. Noko av det eg såg har eg sikkert tolka heilt feil fordi eg ikkje veit betre. Folk som er aktive på messene her ville truleg kjenna seg like framande i Bryne-kyrkja som eg gjorde hos dei i dag. Det same gjeld den vesle mannen i dress i Morogoro i Tanzania som eg trur hadde sin kyrkjelege teneste i det å springa opp og ned i midtgangen for å blåsa rytmar i ei gymfløyte for å løfta stemninga i gudstenesten og dermed æra Gud. Det same gjeld nok damene som song og dansa medan folk venta på at gudstjenesten skulle begynna.

Eg veit og at det er mange menneske i Norge som synest all form for gudstjenesteliv er merkelege greier. Ikkje alle er vaksne opp på sør-vest-landet på 60-og 70-talet der sundagsskulen for mange nærast var som elementær allmenndanning å rekna.

Eg er glad for å sjå at mysteriet lever mellom menneske i mange land og byar. Eg unnar menneska ein Gud å tru på, og eg unnar ingen eit mysterielaust liv. Tru endeleg ikkje at eg meiner at dei som ikkje har ei tru knytta til kyrkja lever mysterielaust. Det siste måtte eg bare presisera. Så dum er eg ikkje at eg trur det…

Heidi

Etter eit veldig godt tips frå Anne Kari og Svein, så har me brukt mesteparten av dagen på ein veldig fin plass. I ein stor park ikkje så veldig langt frå hotellet vårt, ligg det ein liten «landsby» med hus som er gjenoppbygd frå ulike tidsepokar og frå ulike miljø og folkegrupper i Romsnia. Det var så fint. Mange av husa kunne ein gå inn i for å sjå, og alle husa kunne ein lesa om på oppslag utanfor.

Rundt husa var det naturleg miljø som blomsterenger og hagar.

Nokre hus kunne like godt stått heime i Norge. Andre var meir spesielle. Ein stad i Romsnia hadde det vore vanleg at halve husa låg under bakken, ein gravde eit djupt kvadratisk hol og så låg halve veggen under bakkenivå slik at golvet og halve veggen var av jord. Ein måtte nærmast klatra ned i husa, men inne var det koselege rom.

Det var og kyrkjer frå ulike tidsepokar. Nokre likna på gamle norske stavkyrkjer, men veggene var ikkje bygde i på same måten.

Det var gardstun og gamle maskinar og landbruksreiskapar, men og levande dyr som esel, høner, kattar og ei gravande jordrotte, men sistnemnde levde nok sitt eige liv og stod ikkje på lønningslista til museet.

Noko eg syntest var veldig fint var at dei hadde verkstadar for barn der dei kunne prøva seg på perlevev, gamle broderiteknikkar og pottemakarkunst. Det vart og vist fram kunsthandverk, og seld tradisjonelt bakverk. Nokre av museumsvaktene sat og strikka eller hekla etter gammalt mønster, det var urtehagar med gamle medisinurter og ein kafeteria der ein kunne kjøpa tradisjonelle matrettar. Me åt suppe med nybakt, framleis varmt brød.

Det som gjorde godt med dette var å sjå mangfaldet, alt som har vore og er Romania like så vel som alt det andre me ser og høyrer om, galne diktatorar som blir henretta, grå bygningar etter sovjettida, gatebarn, fattigdom og nyrike. Når ein kjem inn i gamle hus som er møblerte slik dei ein gong var, når katten smyg seg gjennom høgt gras og du kjenner luktene av gammalt treverk og nydelige gras, når du kjem inn i gamle mørke trekyrkjer og ser lampane som har blitt tende og ikona som har blitt kyste i tider med glede og med pest og uår, då veit du at det er noko eige med det å vera menneske. Tenk på alt livet som er og har vore, på alle dei som har gått foran oss og på alt me har å ta vare på.

Heidi

Eg er ikkje nokon stor reiseplanleggjar. Eg er veldig glad i å reisa når eg først er i gang med det, men ofte brukar eg minimalt med krefter på førehand, for då har eg så mykje anna å vera oppteken av… I dag på toget tenkte eg at eg fekk finna ut litt om Bucuresti, eg har hatt eit slags forhold til Romania, eg har til og med vore i landet før, men Bucuresti visste eg lite om, og i dag var tida inne til å orientera seg litt nærare…

Eg googla litt på nettet og sende ei melding til dei som eg visste hadde vore i byen. Kva burde me oppleva og sjå etter?

Opplysningane på nettet var sprikande. Nokon skreiv: Bucuresti er Lille Paris. Du kjem til å forelska deg i den byen. Andre slo fast at: Bucuresti er ein kjedeleg by med lite å oppleva. Dei fleste reiser fort vidare til Transylvania…

Eg fann ut at eg rett og slett fekk gjera opp mi eiga meining. Det er jo alltid spennande å leita etter ei meining.

Her er mine første førsteinntrykk, hausta ein ettermiddag i juli der den leitande var litt underernært på søvn. Alle slike rammefaktorer kan ha betydning for forskningsresultat:

– Me får eit kart på hotellet. På slike kart er det ofte symbol for kyrkjer, restaurantar og turistattraksjoner. På dette kartet er det merka av fleire like symbol for noko eg ikkje forstår kva er. Det er Leif som innvier meg i koden: Det symbolet betyr erotisk massasje, det er truleg bordellar eller noko som liknar… Hæ! Først trudde eg bare det var noko eg skulle lurast til å tru på, men eg såg at fleire såkalte erotiske klubbar var mellom dei som hadde gitt ut kartet og som hadde reklame for geskjeften sin bak på kartet. Eg stemde straks for bytting til nytt kart så fort det lot seg gjera…

– Bucuresti virkar som ein by det er greitt å finna fram i med T-bane. Alt her er billig. Eit dagskort med T-banen kostar fa 16 kroner. Me et torettars middag med drikke og kaffi for to personar på ein koseleg restaurant og betalar ca 300 kroner til saman. Eg hadde soppsuppe med trøffel til forrett og grilla laks til hovedrett. Det smakte godt.

– Gatene er kaotiske på ein ganske triveleg måte. Det er på ein måte alt mogleg i ein litt rar blanding. Utanfor ein kafé er det ein plakat med eit stort cannabisblad og påskrifta: Folket krever legalisering nå! ( på engelsk).

Eg går inn i ei ortodoks kyrkje og lurer på om det framleis fungerer som kyrkje. Det er stillas framfor ikonostasen som tyder på oppussing. Det er visne blomar i ein vase, men i ein annan vase er det store kvite liljer. På eit stort bord ved inngangen ligg det ein voksduk med påskrifta Happy easter.

Eg går inn i ei anna og velhalden kyrkje. Ho skal vera den eldste i byen. Utanfor fotograferer folk bygningane og seg sjølve. Eg kjem inn. Det er ikkje så veldig mange menneske der inne, men dei utfører trushandlingar som gjer at det for meg blir nokre heilage minutt. Ei elegant kvinne i sekstiåra bøyer seg i helsing framfor ikon og ikonostase. Ho legg seg på kne ved eit altar, tårene renn frå auga hennar. Ho berører kors og gjenstandar, og legg ei hand på eit lite metallskrin medan ho ber på kne. Så tek ho opp eit brodert lommetørkle og gnir litt på loket av skrinet før ho kysser det. Så går ho til ikonostasen, veggen laga av store ikon der prestane går ut og inn av ulike dører, ho tørkar fleire stader med lommetørkleet før ho kysser der ho har tørka. Ein mann i flrtiårsalderen kjem inn. Han er kledd som ein heilt vanleg mann, kanskje ein lærar med dongeribukse og T-skjorte, han liknar faktisk ganske mykje på ein av kollegene mine. Han går og ned på kne ved ikonostasen. Han korsar seg og kysser ikona han og. Han gjer det same som dama, men bryr seg ikkje om å tørka av først. Ein annan mann, relativt ung kjem inn og begynner med korsing, kneling og kyssing han og. Dei gjer det alle i same alvoret, og bryr seg ikkje om at nokon ser på.

Kva er det med denne kyssinga? Det slår meg at dei tilber med munnen men utan ord. For dei må denne berøringa med lepper mot ikon vera ein viktig del av trusutøving. Eg føler meg litt spørrande, men samtidig blir eg rørt slik eg ofte blir når mennesket på ein open og naken måte viser tru.

Me kjem til eit gatehjørne og ser midt i ein brei alle eit midtfelt med gras og eit langt geledd med like fontener som unisont sprutar vatn simultant i ulike rytmar og mønster. På toppen av denne aleen ligg det me forstår må vera Ceausescu sitt psrlamentspalass, då det vart oppførd, den nest største bygningen i verda etter Pentagon. Dei siste fem åra brukte han tjue prosent av statsbudsjettet på dette heilt sinnssjuke byggjeprosjektet. Eg har lese meg opp på Ceausescu-perioden i dag og er heilt mållaus. Det er sikkert fleire enn meg som grøssande hugsar henrettinga av han og kona 1.juledag 1989. Dei viste det om og om igjen på fjernsynet og det var bilete over førstesida på laussalsavisene. Det gjorde sterkt inntrykk på meg å sjå to menneske bli skotne og henretta og vita at dette er ikkje «på film», dette er ekte.

Den siste scenen eg skal referera til er kort og brutal. Det var Leif som fanga det opp. Eg la merke til ei gravid mor som trilla to små barn i tvillingvogn. Ho såg sliten og herja ut og var truleg rusa. Det som eg antar var barnefaren var ein mann som såg nesten psykotisk ut. Eg er ikkje sikker på om dei selde noko på gata eller om dei tigga. Plutseleg kom det fire uniformerte politi og ville ta frå dei tvillingvogna med barna i og ta barna med seg. Truleg vart det bare bestemt at foreldra ikkje var i stand til å ta seg av dei på ein forsvarleg måte. Sjølvsagt protesterte mora med hyling og skriking, og andre blanda seg oppi det. Det vart eit bisart lite «gateopptrinn» som me valde å trekkja oss vekk i frå.

Kontrastane her er store. Leif har lese at gatebarn er eit reelt problem i Bucuresti. Samtidig pulserer det eit normalt byliv som like godt kunne vore i Stavanger eller Oslo. Eg må sjå meir av denne byen før eg er klar til å meina så veldig mykje, men fascinasjonen er stigande.

Heidi

Då Leif bestilde tog, var det ikkje råd å finna ut av det med sovekupé. Me håpa derfor at det kunne ordnast på toget. Då toget kom var det eitt av desse blå, litt gammaldagse med høg trapp inn, som me har reist med før. Både me og toget var tidleg ute, og me fekk lagt fram situasjonen for konduktøren. Sovevogn kunne han ikkje by på. Me hadde fått plass i ein av desse gammaldags kupeane med to benker mot kvarandre. Det er plass til seks personar i kvar, og med eit handgrep kan dei gjerast om til sovekupé for seks personar. For dei som hugsar dei gamle sovevognene til NSB der ein delte med to tilfeldig medreisande, så liknar desse veldig, det blir bare sovevogn for seks i staden for til tre, og nummeret på billetten din avgjer kva som er di køye…

Konduktøren kunne tilby oss en heil slik for oss sjølve i staden for å dela med fire andre, og det takka me takknemleg ja til. Tilbodet fekk likevel ein bismak då me ordna betalinga og ikkje fekk kvittering for bytet, det var nok kanskje ikkje heilt etter boka…

Eg klarte likevel ikkje å la vera å vera glad for å sleppa å sova i ei overkøye nesten heilt under taket med fire ukjende. I vogna var det så vidt eg observerte bare småbarnsfamiliar og muntre ungdomar på interrail, så så forferdeleg skade gjorde det vel ikkje…

Det var ei fin, men ganske slitt restaurantvogn med plysj og dukar der me kunne få svinekotelettar eller steikt kylling, men me haldt oss til ein boks peanøter.
Togdoen fungerte heldigvis bra, men påfyll av dopapir eller såpe i dispensaren såg ikkje ut til å vera ei prioritert oppgåve. Utsikta frå togvindauget var nydeleg.

Toglakena var nyvaska, det var bare det at ikkje alle gjekk vekk i vask, høyrde eg konduktøren seia til ei engelskspråkleg jente som bad om å få skifta laken fordi det var både gule og brune flekkar på det ho hadde fått. Ho fekk nytt. På mitt laken hadde alle flekkane same farge, så eg hadde truleg hatt mykje mindre å syta for. Etter oppgraderinga av kupeen gjekk eg veldi stilt i dørene.

To gonger vart me vekte av folk som ville sjekka passa, elles så vart det ei heilt ok natt sjølv om rumenske tog ristar meir enn dei norske. Klokka seks vakna eg av at Leif var oppe og sat og såg ut mot eit vaknande landskap hylla inn i morgontåke.

Eg tenkte at dette er kanskje det næraste eg kjem draumen om å reisa med den transsibirske jernbanen… Dette å sovna på toget, vakna på toget og bruka neste dag på toget og. Me hadde kjøpt med oss litt niste, og det var nok lurt, for restaurantvogna virka ikkje så veldig innhaldsrik sånn varemessig. Utsikta var heilt nydeleg. Det er så kjekt å få sjå meir av eit land enn bare storbyane.

Det er ikkje så lett å få inntrykk her, for det let seg ikkje heilt gjera å fotografera alt ein vil når ein kjører forbi motiva i tog. Eg kan fortelja at eg såg åkrar med høystakkar, bønder som jobba med hest på åkrer og enget, flokkar med sauer og geiter og gjetarar i arbeid, storkereir med storkar i, myrer overstrødde av blomar, fine hus og hus som bare så vidt framleis haldt seg oppe, folk som skulle på jobb og venta på toget og hundar som bjeffa då toget kjørde forbi.

Me var på toget i tilsaman atten timar, og det var så spennande å kikka ut at eg verken tok fram bok eller skrivesaker.

Då me kom fram var me veldig klare for ein dusj etter to netter på toget. Me fann ut at me fekk koma oss ut i byen før me sovna og kanskje ikkje klarte å få brukt dagen.

Då eg kom ut frå dusjen høljeregna det. Det er meld ein del regn i dag og dei neste dagane, så eg angra litt på at eg hadde latt regnkleda vera att heime. Då me kom ut var det opphaldsver, og nede i byen såg det ikkje ut som om det hadde regna i det heile tatt. Ingen regnkleda støvlar og paraplyar var det å sjå heller, og varmt og godt var det, så kanskje folk ikkje tok vervarselet på alvor. Eg har forresten for første gongen i mitt liv lengta etter regn nå i sommar… I periodar med ekstremver forstår me betre kor sårbare me menneske er.

Heidi

I gårkveld pakka me koffertar og ryggsekkjer og sette kurs mot nattoget. Først av alt hadde me litt varm mat på ein utekafé. For å hugsa det til seinare, så var der veldig godt med pizza med tynn botn med fyll av ein litt salt ost, pære, valnøter, honning og rucculasalat. Det må eg prøva å få til.

Som med alle togavgangar, så var det ei lette å kunna konstatea at me var på rett tog frå rett perrong og togstasjon på rett dag.

Sovevogna likna veldig på dei på NSB, til forskjell frå dei kom det ein veldig hyggeleg konduktør inn og lurte på om me ville ha servert te eller kaffi når han kom innom oss ein halvtime før ankomst neste morgon.

Elles så fekk me utdelt det dei kalte ein «hygienepakke» beståande av eit lite handkle og eit lite såpestykke. Det var og frokost – ein slags søt bolle med vaniljefyll med romsmak og ei lita flaske vatn til kvar.

Me sov begge to, det blir spennande med neste overnatting, for då har me ikkje fått sovekupé. Så vil det visa seg om me framleis er spreke nok til å utøva interrailteknikken frå først på åttitalet med å leggja overnattingane til toget…

Det var ein vakker morgon å koma til Budapest på. Sola skein gjennom taket på stadjonshallen og alt var fredeleg og fint. Me fann oss ein stor oppbevaringsboks til bagasjen og kjøpte kvar vår 24- timars- billett.

Neste aktivitet vart elvesightseeing på Donau. Denne byen er ubegripeleg vakker.

Under er det me åt til lunsj og det me ikkje åt til lunsj.

Og sidan har me trikka rundt og hatt små pausar ute. Nå er det kaffi i skyggen på fortauet. Det er sikkert 35 grader sånn reint temperaturmessig. Min gode reisekamerat onkel reisande Mac, begynner å bli utålmodig, så dette får bli rapporten for i dag.

Heidi

Det er tysdag og siste dagen vår i Krakow. Det er veldig varmt ute. Me sit på ein restaurant i den jødiske bydelen på eit smalt fortau og drikk kaffi. Min variant heiter iscappuccino. Det smakar godt.

For nokre år sidan tok me med oss dei to yngste barna og besøkte Sachsenhausen då me var på ferie i Berlin. Det gjorde sterkt inntrykk. Då me kom til Krakow bestemte me oss for at me ikkje følte for å besøka Auschwitz i denne omgangen. I dag har me vore på eit av dei nyare musea i Krakow, Schildlers fabrikk. Det var i dette lokalet Oskar Schindler, kjend frå filmen Schindlers liste, dreiv emaljefabrikken sin og klarte å redda dei jødiske arbeidarane sine frå holocaust.

Det var og eit museum for det som skjedde i Krakow under krigen, og ikogokje minst med den jødiske delen av befolkninga som vart internerte på eit lite område dei sjølve måtte bygga mur rundt. Der budde dei alt for trongt, med to kvadratmeter hus pr person, og matforsyningane var elendige. Planen var å utrydda dei heilt gjennom ein fleirfasa handlingsplan, og i ganske stor grad lukkast dei med det… Ein av dei uttrykte grunnane var at dei tyske okkupasjonssoldatane skulle sleppa å forhalda seg til skitne jødar som kunne smitta dei med all slags sjukdomar.

Ganske mange polakkar fekk medalje etter krigen for å ha sett eigen sikkerheit på spel gjennom å skjula jødar eller hjelpa dei å flykta. Det er lett å tenkja at me ville ha vore som dei, men kven veit korleis det hadde vore med oss og motet den dagen det verkeleg gjaldt. Det er lett å kjenna seg igjen i songen til Bjørn Eidsvåg «og eg har tenkt det sko kje eg ha gjort…

Frå vår eiga tid veit me at det er lett å setja folk i bås. Det er lett å distansera seg frå folkegrupper med andre skikkar, andre veremåtar og andre tankar om korleis ein bør kle seg og tenkja «slik er dei».

Det er noko fint med å vera eit flokkdyr, men det kan vera forferdeleg vanskeleg å distansere seg frå flokken sin når alle etiske varsellamper burde blinka om at nå er me farleg vegar.

Til hausten skal eg ha ansvar for samfunnskunnskap på sjette trinn. Korleis får me ungar, både eigne og andre sine til veksa opp med respekt for menneskeverdet og vilje til å setja nestekjærleiken fremst når me skal navigera oss gjennom eit kronglete liv i eit innvikla samfunn? Truleg slik all psykologi viser gjennom å prøva alt me kan å vera gode eksempel…

Eg håpar me klarer å ta lærdom av at nokre gonger har det gått heilt forferdeleg gale…

Heidi

På Hotel Jan midt i gamlebyen i Krakow,har dei gitt oss det største hotellromet eg har budd på med to dobbeltsenger med halvvegg mellom. Lenestolar, bord og skrivebord, walk-in closet til klær, ryggsekker og koffertar og eit så stort bad at minst åtte mann kunne ha dansa der, for ein luksus. Me får nyta det, for dei to neste nettene skal me sova på toget, og bare den eine natta har me fått sovekupé. Eg håpar eg får Internett slik at eg får lagt ut reiseblogg dei neste to dagane og, men viss eg ikkje legg ut noko, så er det truleg på grunn av nettvanskar.

På Hotel Jan har dei samanrulla pannekaker på frokostbordet. Nalesniki, pannekake er eit av dei veldig få orda eg kan på polsk. Eg måtte smaka ei, det såg ut som det var solbærsyltetøy på. Fyllet viste seg å vera eit lag nugatti og eit lag syltetøy. Det slår meg av og til at me har relativt sunne matvanar i Norge…

Etter å ha ete frokost, la me i veg til fots for å finna den jødiske bydelen i Krakow. Etter å ha gått litt feil, fann me fram.

Me var inne i den jødiske synagogen og på den gamle jødiske kyrkjegarden der det var mange minneplater etter store jødiske familiar som var blitt utrydda under holocaust. Gravene var ikkje pynta med blomar. På gravstøttene låg det singel og småstein og papirark med det som kan ha vore utdrag frå heilage skrifter, eller kanskje brev til avdøde? Gravplassen var overgrodd av gras og ville blomar, og det lukta rosmarin og timian. Truleg vaks desse urtene vilt der inne.

Me var og på besøk på det jødiske senteret i bydelen. Etterpå gjorde me noko me ofte har gjort på turar i utlandet, kjøpte kvar vår 24- timars buss- og- trikkebillett for å hoppa på første og beste trikken, rett og slett for å sjå oss om. Leif fann ut korleis me skulle koma oss til Nova Huta, ein plass ca ei mil utanfor byen han hadde lyst til å sjå. Dette var eit område frå sovjet-tida, ein kommunistisk utopi av eit buområde, meint for arbeidarane frå eit stort stålverk like ved. På eit stort torg ved parkområdet stod det ei statue av Stalin som nå er borte. I staden finst ironisk nok, Ronald Reagan- plassen.

I området fann me fram til den gamle melkebaren, ein kantineaktig kafé som framleis er i drift på same måten som før. Her kunne ein få kjøpt seg middag til omtrent tretti kroner. Maten vart henta i små luker ut til kjøkkenet. Menyen var bare på polsk. Sjølv om høghusa var grå, og leilegheitane i fylgje ryktene bitte små, kunne ein sjå at byplanlegginga hadde vore ganske storslagen med parkar og grøntanlegg. Dessverre er viss dette området nå det tyngst kriminelt belasta i Krakow, men eg las ein plass at mange kreative idear blir tenkt, og at områda mellom nokre av husa er forsøkt å bli utvikla til hagar og fellesområde for dei som bur der. Kanskje det blir det nye hipsterområdet om nokre år?

[gallery ids=»25643,25634″ type=»

Slik det ser ut til å vera i utkanten av det jødiske området. Her er det mange uformelle og hippe kafear i bakgardar og hagar med bord av pakkar og campingstolar og servering frå små boder eller vogner.

Dette området ville me tilbake til igjen, for me hadde fått tips her på bloggen om at om kveldane var det klezmermusikk, tradisjonell jødisk musikk på restaurantane. Eg har høyrt eit program om denne typen musikk på radioen, og hadde veldig lyst til å høyra det live. Sjå for dykk den fiolinspelande spelemannen i Spelemann på taket, så har de typen musikk. Me hadde observert tidlegare på dagen at mest alle restaurantane kunne by på slik musikk om kvelden. Sidan vêret var så varmt og fint, spelte dei ute der fleire av restaurantene hadde uteservering. Det var to ulike orkestar som veksla mellom å spela, dei spelte i ca tjue minutt før dei skifta. Det eine orkesteret hadde trekkspel, fiolin og tverrfløyte, og det andre hadde trekkspel, to fiolinar og kontrabass. I det siste orkestaret song trekkspelaren og den eine fiolinisten på ein del av melodiane. Denne musikken appellerer til meg med hjartevarme og vemod. Eg synest det minner litt om sigøynerorkestar, som eg og liker godt å høyra på. Eg håpar forresten at det ordet er lov å bruka. Eg fann ikkje noko meir politisk korrekt i farten…

Etter to timar med Klezmermusikk, rusla me tilbake til hotellet, litt trøytte i føtene etter ein dag på vandring og med tankane fulle av inntrykk.

Heidi