Denne boka kom eg tilfeldigvis over då eg lånte bøker på det digitale biblioteket for eit par veker sidan. Etter få sider var eg trollbunden.
Boka er meir enn noko ein oppvekstroman frå Brooklyn på begynnelsen av 1900-talet. Hovudpersonen Francie veks opp i stor fattigdom, men med ein fantasi og ein innvendig glede som gjer at barndomens Brooklyn livevel stort sett blir opplevd som eit vakkert eventyr.
Det å vera menneske bli skildra med ei øm forståing og kjærleik som gjer at ein blir oppriktig glad i dei som samansette personar med dei slagsidene dei måtte ha. Faren til Francie er syngjande servitør og slit med store alkoholproblem, men ho elskar han over alt i verda. Mormora, mora og tantane ber alle på ulik måte med seg ein indre styrke og eit lyst sinn som gjer at dei møter dei utrulegaste livssituasjonar med optimisme og pågangsmot.
Det eg likte aller best med boka trur eg den skildra opplevinga av å vera barn. Forfattaren Betty Smith tek utgangspunkt i sin eigen barndom i Brooklyn på same tida. På ein eller annan meistarleg måte fekk ho meg til å gjenkjenna og nesten gjenoppleva barndomen sett gjennom augene på ei ganske kreativ lita jente med auga vidopne for livet og med stor tillit til tilveret som voggegave.
Dersom du skal lesa ei vakker bok i sommar, så er ikkje denne så dum… Eg skulle gjerne høyra kva andre tenkjer etter å ha lese ho. I ei anmelding såg eg at slagsida til boka kunne bli at ho kunne lesast som ein litt søtladen variant av den amerikanske draumen der det går godt til slutt for dei som ikkje gir opp. Med dei brillene på ser eg kva anmeldaren meinar, men for meg var det lyset og eventyret som gjorde boka veldig lesverdig,
Heidi
Eg tenkjer ofte på årstidene, og ikkje minst sommaren, som rom me kan gå inn i. Samtidig er det slik at eg har lyst til å laga fine rom for sommaren som han kan koma inn i.
Dette er ein sektor av livet der dei aller fleste er mykje flinkare enn oss, men det er i og for seg ikkje så farleg. Barndomssomrane mine fann til stor grad plass i vakre hagar. Hos besteforeldra mine på Bryne var sommarromet i stor grad hagen. Det var på ein måte tre hagar utanfor huset der: Tjelva med flagstonga øverst der eg hadde dissa mi i eit høgt tre. Rundt den hagen blomstra det alperoser.
I bærhagen var det masse bærbuskar, raude og kvite rips, solbær og raude, gule og grøne stikkelsbær. I tillegg var det syriner der og eit rundt brønnlok over brønnen. Om sommaren stod det ein kvitmalt benk der. Ut mot gardsromet var det ein rosespireahekk og i gardsromet stod det og ein benk og eit bord.
I hagen framfor huset trur eg det var roser. I tillegg var det eit rundt trebord med hol på midten der me kunne setja ein stor, stripete parasoll om det skulle vera bruk for det. Sommaren dei første barndomsåra lukta kvitmaling, kaffi, solbær og nivea.
I hagen til farmor og farfar i Vats vaks det bringebær, store tre og gammaldagse blomar, men mest av alt var det gras, høy og potetgras. Somrane i Vats lukta fjos og høy og nybakt brød.
I barndomsheimen på Ålgård var det først bare mark og steinar, men fort vaks det fram ein fin hage med steinbed og buskar, med stauder og bærhage og litt grønsakar, og etterkvart eit drivhus med tomatar og agurk.
Som alle kan sjå, så var sommaren for meg eit blømande fenomen. Fine hagar var noko som bare var der av seg sjølv. Så snart eg tråkka ut i vaksenlivet så slo det meg at det kanskje ikkje var heilt slik det var. Hagen vår er minimal, men han lagar seg ikkje sjølv. I si tid gjorde han nesten det, fordi min hageentusiastiske onkel kom syklande med hagereiskap i sidetaskene for å hjelpa oss. Han er ikkje her lenger. Mine forsøk på ein hage der alt bare veks naturleg fram og blir fint av seg sjølv, har ikkje vore heilt vellukka.
Dei siste åra har eg entusiastisk reist av stad til dei fine gartneria i nærleiken og kome heim med stauder som eg har prøvd å fylla vårt einaste fungerande blomsterbed med. Få av dei overlever sommaren, og dei blomstervekstene som veks som ugras er kanskje nettopp ugras…
I dag har eg gjort eit nytt forsøk på å få til eit fint bed, eg har luka vekk mesteparten av tre typar gule blomar som trivst utmerka der, men som får heile greia til å gro heilt igjen og sjå veldig uryddig ut.
Dei siste åra har eg og satsa på å fylla krukker på verandaen. Det lukkast eg betre med, men på sett og vis blir eg alltid for sein til å få tømt krukkene og sett dei tørt før frosten kjem, så eit visst svinn blir det… Uansett så er potter på verandaen overkomeleg og koseleg, i alle fall heilt til me reiser på lange feriar…
Bileta over viser deler av verandaprosjektet. I tillegg har eg sådd solsikker i eit minidrivhus, og nå har dei vakse seg nesten heilt til taket. Eg lurer på om eg finn ein plass å setja dei der dei ikkje bles overende? Kanskje inntil veggen bak rosene.
Som ein kan lesa mellom linjene, så har eg brukt store deler av dagen til å leika hus- og hageeigar, og er i grunnen nokså fornøgd med meg sjølv. Då eg sette meg ned for å ta kaffipause var det nesten som eg venta at barndomens laurdagsradioprogram «Trafikk og musikk» med Oddvar Folkestad og Torleif Karlsen skulle strøyma ut frå dab-radioen.
Sommarromet kan ein heldigvis fimma andre stadar enn i eigen hage. I går åt eg frokost hos Dagny. Ho er ein meistar med sommar. Me fekk heimelaga rabarbradrikke og borda var pynta så fint med blomar frå hagen. Det var kjempekoseleg å sitja inne og sjå ut på den fine hagen hennar medan regnet hølja ned som frå opne kranar. Etterpå var eg på kafe med Ingrid og sykla ute i regnet med lang svart regnkåpe, det var så varmt at det og gav sommarkjensle.
I Sandtangen var alt så utruleg grønt, og eg ville fotografera, men batteriet på mobilen gjekk tomt. Det lukta gras og tre og blomar og då eg sykla over Midgardsormen lukta det godt av trevirke. Eg anbefalar sykkelturar i Sandtangen i regn.
Heidi
Så heldige me er som framleis har så mykje fin natur rundt oss og i tillegg ei jord som kan gje oss mat og blomar. Akkurat i desse dagane ser eg så tydeleg kva me har og kva me risikerer å mista. Denne visa skreiv eg på jonsokdagen for to år sidan. Kalle Fjogstad har laga ein fin melodi til.
Midtsommarvise
I glødande midtsommarkveldar
når båla brenn sakte ned,
og sola heng tung over havet,
når lufta er metta med fred,
skal du plukka deg ville blomar
og binda dei fint i krans,
og takka for lyset og sola,
for kveldar med sommarglans.
Du ser det går skip langt der ute,
og lasta er von og tru,
du veit det er sommar på Jæren,
du er her, og her skal du bu,
Sjå sola heng låg ut i havet,
ei kule av gull og eld.
Du takkar for lyset og livet,
for angen av gras og kveld.
I hutrande midtsommarkveldar,
med bål som brenn inn i natt.
Når sola sig stille i havet,
så einaste gløden er att,
du kviskrar ei bøn i mot natta,
for frysande, vesle jord,
som framleis kan bera på blomar,
vår trufaste, mørke mor
Dette diktet skreiv eg for fem år sidan.
Jonsok
skal eg vaka
for alle gode tings skuld,
for marehalm og anger
for fuglevenger
mot lys natthimmel
for tårer,
for bølgeskum
og barnehender
skal eg venta
frå sola
sig stor og raud i havet
til ho står opp att
for alle håp,
skal eg plukka sju slag blomar
og gje dei i vatn
skal eg be til Gud
og til alle englane
for all god vilje
og for mor vår, jorda.
Og i går skreiv eg dette… Ta det som ei uferdig skisse…
Gjennom mitt eige misdtsommarlandskap
med smørblomar og strandnellikar
stig det ein mann i kamelhårskappe
med villhonning i skjegget.
Ei peikande rørsle
mot dei kvite lamma på markene,
framleis spring dei der
med uskuld og vår i føtene.
Medan me tennar båla
i songen om lys og sommar
tenner dei for von og eld,
for lengt og lyse netter.
Mot den glødande horisonten
går store tause skip
frå båla kjem det røykskrift
mot veggen av sommar.
Mannen i kamelhårskappe
snur seg og løftar blikket.
Heidi
Me har ikkje så mangejonsok-tradisjonar her i huset, noko som på ein måte er litt trist, men det opnar for ulike innfall. Sidan eg var lita har jonsokafta vore ein spesiell dag, og slik er det framleis i hovudet mitt. Eg hadde høyrt at det alltid pleier å vera gudsteneste i Gamle Orre kyrkje, på jonsok, og Olsok, og i går bestemte me oss for at den hadde me lyst til å få med oss. Det er så vakkert der nede, og sidan Ingrid og Oddvar gifta seg der for eit år sidan, så har den gamle kyrkja blitt endå meir spesiell for meg.
Det er så fint å koma ut av kyrkja og ha utsikt ut over havet. Utanfor er det mange gamle graver med små jernstakitt rundt. På den eine grava vaks det ville fiolar rundt gjerdet. Desse lysaste dagane i året handlar for meg om livet og lyset, og då blir døden på ein måte komplementærtilstanden som og høyrer med.
Då me kom ut av kyrkja etter gudsteneste med dåp og mange bunadkledde barn, «Den blomstertid nu kommer» og «Deg å få skoda,» lukta det bål. Det var røyk i lufta, og det brann bål fleire stadar både langs strendene og lenger inne i landet. Det var eit spesielt lys ute med himmelen delvis blåsvart av mørke skyet og delvis lys himmel med lett skydekke og kveldssol. Det var akkurat som om sola sette spotlys på nokre område.
Me bestemte oss for å fylgja etter lyset og kveldssola og kjøra sørover langs havet. Då me kom til den gamle kyrkjegarden på Varhaug var det så fint lys at me måtte stoppa litt. Dessutan var me jo så godt i gang med kyrkjegardsvandringar…
Ekskursjonen vår gjekk vidare sørover. Eg hadde kome til å tenkja på at eg visste om ein stad sør for Ogna der dei sel verdens beste softis. Sidan me ikkje var ute på pølsegrilling, så måtte vel det vera ein god form for feiring. Me tok med oss isen og gjekk ein tur i det som viste seg å vera eit veldig fint, og for oss heilt uoppdaga område.
På vegen heim stoppa me fleire gonger for å fotografera. Desse alle lysaste kveldane har eg stort behov for å ta vare på. Eg hadde eigentleg planlagd å skriva inn to-tre heimesnekra lyriske jonsoktekstar her, men eg ser at det får bli eit eige innlegg…
Begrensningens kunst er stor, men han virkar ikkje å vera min….
Heidi
Det siste året har me unna oss vaskehjelp eit par timar annankvar veke. I dag var det siste gongen før sommaren, så eg måtte koma meg opp og ut for å gje dei arbeidsro. Eg pakka saman litt for å gå på biblioteket og skriva, men det var så nydeleg ute at eg fann ut at sommarferien heller fekk begynna med ein sykkeltur.
Det blømer så fint i grøftene nå, og eg er så glad når dei ikkje har kantklipt eller sprøyta med gift. Markblomane er med på å gjera sommaren til sommar, og eg vil gjerne ha dei overalt. Nokre stadar har dei slått allereie, og det luktar gras og høy. Kornåkrane står grøne og svaiar i vinden.
Eg syklar nedover mot Skeie, forbi hestar og kyr som beiter. Havet opnar seg mot horisonten. Eg tenkjer at det er merkeleg at ikkje resten av verda har oppdaga kor fint det er her og kjem i store flokker som i pilgrimstog for å oppleva dette. Ein fugl flyg høgt opp i lufta og stupar loddrett ned over ein åker, sikkert for å forvirra meg slik at eg ikkje finn reiret hans. Ei stor kråke sit på eit vegskilt og skrik i det eg syklar forbi.
Nede ved sjøen veks det fuglevikke og strandnellik. Ein andefamilie med seks ungar ligg og duppar i havkanten. Den aller beste måten å kvila tankane på er å sitja slik og sjå utover sjøen. Det burde menneska gjera oftare.
Heidi
e
Desse aller lysaste nettene i året er noko av det vakraste og mest magiske eg veit. Det er ei sorg at eg går glipp av dei når eg skal tidleg opp og på jobb, men nå burde tida vera her for å nyta dei. I går var eg ute litt før midnatt og prøvde å fanga det fantastiske lyset. Heilt lett er det ikkje med eit mobilkamera, men ein liten dokumentasjon vart det då…
I dag morges snubla eg over eit nydeleg dikt av Rolf Jacobsen. Eg fann det faktisk i ei bønnebok, eg kjende at det var ein heilt rett måte å helsa dagen velkomen på.
Guds hjerte
Guds hjerte vet vi ikke,
men vi vet
noe som overstrømmet oss
som et regn over hendene.
*
Hans øyne ser vi ikke,
men vi ser
usynlig lys over alle ting
som i sommernatten.
*
Hans stemme hører vi ikke,
men vi finner
veier overalt og spor i hjertene
og stier med lavmælt lys.
Rolf Jacobsen
Ha ein fin sommardag, alle saman.
Heidi
Så er plutseleg begge føtene på den andre sida av terskelen, og skuleferien har begynt. Nå skal grinda opnast til det store, romslege sommarlivet. Eg skal bare landa først og finna att kvilepulsen.
Skuleåret er avslutta som seg hør og bør med mange og lange klemmar, høgtlesing og song og dans både i lille- og store- aula. Talar er avhaldne, tunge kassar er borne opp og ned lange trapper, og avslutninga av året er feira i fleire rundar med god mat, nå sist med fantastiske kaker frå FAU til dei vaksne på skulen.
I dag då eg såg klassar gå på tur for å ha første del av avslutninga ute, dukka ein dag som må ha vore for rundt rekna seksten år sidan. Eg hadde siste skuledag med klassen som eg hadde hatt i alle år på barneskulen og som nå skulle over i ungdomsskulen. Slikt skjer sikkert ikkje lenger, men på ein eller annan måte hadde eg klart å få lov til å ha dei frå dei begynte i første klasse til dei gjekk ut barneskulen.
Den pedagogiske pendelen var ein heilt annan stad då enn nå, og dei hadde levd det friaste elevlivet eg nokon gong har gitt noko kull med masse prosjektarbeid, arbeidsplanar og mykje sjølvstyrt tid. Dei hadde skuleband, hadde drive gymgruppe for yngre elevar og sett opp eigne teaterforestillingar, dei hadde vore på hyttetur på Nedstrand ei helg, og overnatta på flatseng i klasseroma på ungdomsskulen.
Dei hadde til og med hatt fleksitid og kunna samla opp avspasering gjennom å møta ein time for tidleg eller vera ein time lenger om dagane. Me lærarar var trufne av ei idealistisk bølgje frå Sverige og hadde søkt om lov til å jobba gratis ein time kvar kvar veke der me kom tidleg eller var ekstra lenge som ein del av eit forsøksprosjekt med fleksitid for elevar.
I ettertid kan det nok stillast spørsmålsteikn med deler av den store fridommen dei nytte, og ved prinsippet «ansvar for eiga læring,» men eg hugsar desse åra som veldig spesielle arbeidsåret. Dette var før me i stor grad gjekk over til fagdeling, så dette var «min klasse» som eg hadde veldig mykje eineansvar for saman med Thorbjørg, som var det som den gongen heitte assistent.
Denne siste skuledagen for seksten år sidan var eg stuptrøytt etter eit utruleg intenst skuleår, og i sorg over å skulle senda «barna mine» frå meg. Dei på si side var det som på godt jærsk heiter «spinnhøge». Eg fann ut at me burde koma oss ut av skoleområdet slik at den aller siste dagen skulle bli god. Thorbjørg og eg tok dei med oss ned til Mølledammen, eg meiner me sette oss ved det vesle kvernhuset ved fossen. Der las eg eit lite kjend kapittel frå Ole Brumm- bøkene der Kristoffer Robin fortel Ole Brumm at livet aldri meir kjem til å bli heilt det same. Han er blitt stor gut som skal vidare i livet og ikkje kan dra med seg ein teddybjørn på same måte som før. Likevel må aldri bamsen tvila på at han kjem til å vera hans eigen Ole Brumm so alltid kjem til å ha ein spesiell plass i hjartet hans…
Eg hugsar at eg las med ein stor klump i halsen, og tenkte at så glad kom eg aldri meir til å bli i ein skuleklasse. Heldigvis er det ikkje slik det fungerer. I hjartet kan det alltid opna seg nye rom for nye barn…
Heidi
I dag høyrde eg på Dagsnytt 18, der debatten gjekk om korleis norsk skule brukte skuledagane i juni, og at mange hevda at læringstrykket var lovleg lågt desse siste vekene i skuleåret.
Mykje kan nok seiast om det, og dette er i grunnen ikkje tenkt som eit tungt innlegg i debatten. Eg vågar likevel å innrømma at me var på tur til Sandtangen med tredje og fjerde klasse i dag. Same korleis ein måtte sjå på det, så vil eg bestemt avvisa at elevar bare lærer viktige ting når dei er i eit klasserom. I dag kunne me observera ein flokk andungar og observera at dei symde saman med ein flokk vaksne ender der alle var hoer.
Barna lurte på korfor det var slik, og kunne ikkje svara. Eg var heller ikkje sikker på om alle andungane hadde same mora, sjølv om dei symde saman. Me såg at fleire av dei vaksne endene nappa i ungane med nebbet og lurte på om det var barneoppdragelse eller maktmisbruk.
Eit svanepar var og der. Elevane lurte på korfor dei ikkje hadde med seg ungar. Eg sa at eg trudde det betydde at dei ikkje hadde levande ungar i sommar, og at viss dei hadde egg eller ungar trudde eg at ein av foreldra hadde passa på dei. Ungane spurte om det var for seint for dei å leggja egg nå, det måtte eg ærleg svara at eg var usikker på…
Eg er nokså sikker på at min eigen, usedvanleg kunnskapsrike naturfaglærar, Bjørn Øfstaas, kunne ha svart langt betre enn meg på dette spørsmålet, men eg tenkjer at det og har sin verdi å undra seg saman. Optimalt sett kunne eg drive intens etterforsking for å kunna svara dei på spørsmåla, men akkurat i kveld orkar eg ikkje, fordi eg er så trøytt, og eg trur ikkje det gjer så mykje om nokon problemstillingar blir hengande litt i lufta… Eg trur ikkje dei nødvendigvis hadde lært meir om eg skreiv tre læringsmål på tavla og sa at nå skulle me læra fakta om svaner og stokkender…
For eit par veker sidan var me på ekskursjon til Tjødnå og fanga vassinsekt, småfisk og blodigler. Det var kjempespennande for både små og store, og i sist veke hadde me ei forestilling som mellom anna innebar at elevane hadde lært store mengder tekst utanåt, og at dei fekk erfaring i å laga forestilling, stå på scenen, dansa og spela teater. I går arrangerte dei store «mattetivoli» for dei små, og for eit par veker sidan arrangerte sjuande klasse fotballcup for dei fire første trinns der dei store var sommarmat, lagleiarar og førstehjelpspersonale i tillegg til å servera drikke, steikja lappar og servera spelarane oppskorne grønsakar og frukt. Det var veldig imponerande å sjå kor flinke dei var og kor mykje ansvar dei var i stand til å ta.
Dette var ikkje meint å vera eit skulepolitisk innlegg, men vart det kanskje likevel… Eg vil bare veldig forsiktig dela erfaringa at det ikkje bare er «vanleg skule» som tilfører elevane noko viktig.
Heidi
«Får me lov å spara?» spør ungane på skulen når dei ein sjeldan gong har fått lov til å leika med lego i timen. «Nei,» er som regel svaret. «Her på skulen har me ikkje så mange legoklossar, og det er veldig mange som har lyst til å leika med dei, så ingen kan få lov til å spara. Klossane må på plass igjen i kassane.»
Det hender at eit barn med oppfinnsomt sinn og ivrige fingrar lar seg frista til å stikka byggverket sitt vekk bak kassane eller innerst på ei hylle i staden for å plukka klossane frå kvarandre att. Alt i håp om å kunna henta fram att eit fiks ferdig byggverk neste gong det blir ein sjanse til å leika… Eg kan ikkje seia anna enn at eg forstår dei veldig godt.
Eg er sjølv mykje meir glad i å rota ut og byggja opp enn å plukka ned att. Eg hugsar framleis mi vantru forskrekking då mora til ei venninne hadde kasta det fantastiske dokkehuset me hadde bygd tidlegare i veka. Sjølv fekk eg lov til å spara på det meste, det skal dei vaksne rundt meg ha. Til tider var romet mitt i andre etasje hos bestemor fullt av pappøskjedokkehus og papirdokkefamiliar, lappar med tøybitar, ein symaskin, sakser, lim, maleskrin og papir.
Eg har framleis denne endringsvegringa, for det er vel på ein måte det det er over meg… Eg liker å laga installasjonar, bønevandringar og lesekroker, og eg synest det er frykteleg trist å plukka det ned att…
Det å starta eit skuleår er å byggja ein verden, innreia eit klasserom, henga opp fine ting på veggene, dela ut nye bøker og få den nye vesle verda til å bli ein god plass å vera. I juni skal det heile plukkast ned att, det gjer eg alltid med ein viss motvilje, og det er ikkje bare fordi eg ikkje er flink til å rydda og systematisera.
Eg sørgjer over å mista kolleger, eg synest det er trist å skifta klasse, eg synest det er frykteleg trist å senda barn eg har vore glad i og jobba med over til ungdomsskulen, og eg synest det er trist når nokon melder frå om at dei skal slutta på skapande skriving. Eg liker begynnelsar betre enn avslutningar, og eg liker betre å opna dører enn å lukka dei bak meg.
Men det skal bli fint å få sommarferie. Nå nærmar det seg veldig. I dag har eg vore på koseleg lunsj hos Aud saman med Else, dama med gummistøvler og paraply på biletet under, og med andre kjekke damer.
Eg fekk lokka Leif med meg til Wiig – gartneri for å ta eit nytt lodd på draumen om å få ein fin hage i sommar. Det har regna heftig det meste av dagen, men i juni er det lyst og fint likevel. I morgon lovar dei betre ver, og det passar oss godt for då tek me med oss ungane og satsar på ein fin utedag med dei i Sandtangen.
Heidi
I dag morges las eg noko Knut Grønvik hadde skrive som eg fekk lyst til å dela. Han skriv om livsglede og eg kjende at orda hans fann ein klangbotn i meg. Eg trur at orda hans er til ettertanke for fleire enn meg så nå skal eg sitera. Først må eg bare fortelja at alle desse grindene som prydar innlegget fotograferte eg for ei vekes tid sidan i Sikvalandsområdet. Eg vart så fascinert av alle dei fine fargane. Korfor eg har dei med akkurat her får vera dagens sommargåte…
Det er ikke slik at gleden og lykken vokser med inntekt og formue. Er det ikke snarer overfloden av penger, oppølevelser og eiendeler som truer med å fortrenge livsgleden, mens nøysomheten gjør oss takknemlige og tilfredse?
Overflod gir livslede. Kjedsomhet. Og dermed kaster vi oss på forbrukskarusellen igjen, uten at vi blir det minste gladere av det.
…
Biskop Martin Lönnebo skriver:
Vestens hunger er først og fremst psykisk og åndelig, og den kan ikke rettes opp gjennom ytterligere materielt forbruk. Det gjør bare skaden verre fordi den skjuler den.
Knut Grønvik
Eg trur at herrane Grønvik og Lönnebo har eit par gode poeng her. Sjølv er eg overbevist om at gleda finst ein annan stad enn i det landskapet der me bare er opptekne av å kjøpa og konsumera.
Men du all verda så lett det er å bli dregen med på ein karusell ein eigentleg ikkje hadde tenkt å klatra opp på ein gong.
Heidi
sporisand 