Nokre av oss er lite glade i å fly. Nokre av oss kjenner det som om me er i akutt livsfare kvar gong me har lagt livet vårt i hendene på ein flykaptein. Det at eg har fått med meg ein nettdebatt om overvektige menneske på fly, gjer det ikkje betre. Det gjer det så pass ille at det fortener ein liten tekst på Blåtoneskalaen.
I tillegg til at eg i utgangspunktet sterkt mislikar tanken på å bli kasta gjennom lufta i ein metallboks, så har eg utvikla ein slags paranoia mot at eg ein vakker dag skal oppleva å ikkje få sikkerhetsbeltet til å passa. Eg ser for meg flyvertinner som spring hektiske ned midtgangen for å finna ein seleforlengar, og folk på flyet som snur seg for å sjå kven det er som treng han. Eg har lese sinte leserinnlegg om at folk over ei viss vekt burde påleggjast å betala tillegg i billettprisen, for korfor skal dei andre passasjerane sponsa dei med drivstoff nok til å halda dei i lufta. Eg har og sett folk skriva at viss dei kjem på sida av eit skikkeleg tjukt menneske på eit fly, så kjem dei straks til å forlanga å få bytta plass. Når eg sit på eit fly, så trekkjer eg armar og skuldre så hardt eg kan inntil meg, som ein fugl som pakkar seg så hardt han kan inn i vengene sine. Eg håpar det skal vera nok til at ikkje ein kranglete flysetenabo skal laga bråk fordi han ikkje vil ha meg der. Eg har forresten høyrt folk fortelja meg at dei alltid takkar nei til mat på fly fordi dei ikkje vil risikere opplevinga av å ta så stor plass at dei ikkje får ned bordet framfor seg. Det tyder på at eg ikkje er aleine.
Eg har sagt før at eg i det daglege reflekterer svært lite over storleiken på kroppen min. På ein flyplass, dermimot, då gjer eg nettopp det, i tillegg til å gruble over korleis det kjennest å dette ned i eit fly. Aldri elles kjenner eg meg så lita og så stor på same tida.
Men visst flyr eg, av og til i alle fall. Eg gjer det dei gongene eg absolutt må for å koma fram dit eg absolutt vil. Det er ikkje ofte det skjer, så eg lever nokså miljøvennleg på akkurat det området. Ein ting vil eg likevel ha sagt, den dagen det står ei personvekt i innsjekkingssystemet som alle må opp på, den dagen har eg teke mn siste flytur, og den dagen får fjerne himmelstrok klara seg heilt utan meg… Takk Gud for NSB, forresten, men det trur eg eg har sagt før.
God haustferie alle saman…
Heidi
Me har fine dagar her i Oslo og Bærum. Det er så kjekt å vera i lag med både Eva Mari og Henrik og Sunniva og Halvard. På lørdag var det haustregn i byen, men i går var det nydeleg klart vêr med fine haustfargar, vindstille, sol og klar luft. Dei åra eg budde i Oslo var hausten det eg likte aller best med skarp stilleståande haustluft. Slikt vêr er sjeldan vare på forblåste Jæren, men eg kan huska at eg sakna hauststormane litt og.
Det er koseleg å sitja inne og drikka varm te, og det er fint å vera ute.
I går reiste me inn til byen og eg og Eva Mari og møtte Sunniva for å eta lunsj på Litteraturhuset. Det var kjempekoseleg, eg liker atmosfæren med alle bøkene rundt i romet. Bøker er aldri feil. Etterpå gjekk me på haustutstillinga. Den er det alltid fint å få med seg, men det er ikkje kvart år eg får det til å klaffa.
Her er den omdiskuterte utstillinga til Gyrid Gunnes, i nokre timar kvar veke har ho stått i prestekjole og lese opp brev stila til Allah. Ein kunne skriva eigne bøner og henga opp med tape på veggen. Eg er usikker på om ho brukte prestekjolen og stolpen på biletet. Stolaen er laga av farga oppvaskfiller.
Eg burde sjølvsagt ha med kunstnernamnet på dei kunstverka eg har bilete av. Det er litt respektlaust å ikkje ha det, kanskje eg kan få sett det inn seinare.
Etterpå drakk me kaffi i Sunniva sitt kollektiv, og møtte fine Irene og fine Vilde.
Etterpå var me på Beijing palace, ein fin kinarestaurant i Pilestredet for å feira Halvard sin tjueårsdag, så frå og med nå er eg ikkje ein gong tenåringsmor? Halvard er lite begeistra for å bli eksponert på sosiale medier, så eg fekk ikkje lov til å fotografera tjueåringen min. Det vart i alle fall ein koseleg kveld. På denne restauranten serverte dei «dim sum», ein slags kinesisk tapas, der me fekk dampkokte mjølbollar med ulikt fyll, pastaputer med reker og kjøt, ulike vårrullar og nokre litt empanadasliknande smårettar. Det smakte veldig godt. I dag har me ein roleg føremiddag og i kveld skal me på boklansering på Litteraturhuset. I morgon blir det ny kjøretur over fjellet. Varme helsingar frå austen til alle som måtte lesa dette.
Heidi
Eg møter deg i byen når sommar blir til haust,
og vinden bit med haustkald pust mot kinna.
Sjå livet er blitt sundag og orda dei sit laust,
me kjenner godt at livsmotet skal vinna.
For du og eg har vandra i slike gater før,
me veit at det er meining i å vandra,
me veit at det skal opnast og lukkast mang ei dør,
me veit at mykje ofte blir forandra.
Men me blir ikkje redde, for det er me som går,
me kjenner tonen og me kjenner orda,
for ofte vart det vinter og ofte vart det vår,
og alltid kom me heile ned på jorda.
Ei syster ei venninne, ein ven som vil deg vel,
eit menneske som held deg fast i armen.
Når hausten kjem med vindar som stryk mot liv og sjel,
så går me tett i tett og kjenner varmen.
Me skal om mange bakkar bli gamle du og eg,
men framleis skal me le av slikt me gjorde,
ein gong for lenge sidan, ein gong som var i går,
og stø oss blidt mot stokkane og ordet.
Heidi
Eg har oppdaga at det ikkje bare er hotellet som gjer Dalen verd eit besøk. På vegen min hit til biblioteket oppdaga eg at det faktisk er veldig fint her. Kanskje spesielt i dette spesielle lyset det blir i duskregn og med dei sterke gule, raude og oransje fargane som kviskrar haust.
Nå har eg funne meg eit arbeidsromet på biblioteket på kulturhuset, og sit og les i denne boka:
Dei er så fine diktarar begge to. Halldis og Tarjei er mellom dei absolutte favorittane mine. Eg får så lyst til å skriva sjølv når eg les tekstane deira, og det er akkurat det eg har tenkt å bruka resten av denne fine arbeidsdagen til.
Etter dei to innlegga mine frå «Blåtoneskalaen» er det overraskande mange som seier at dei kjenner seg att. Kjenna seg att i slikt? Så mange? Verda er i sanning ein rar plass. Det gjer at eg er glad for at eg skreiv det, for av og til er det slik at nokon må skriva.
Onsdagen vart ein dag med mange sterke inntrykk. Eg og Inger reiste på minnegudsteneste for fine Silje og son hennar på tre år som omkom i ei tragisk bilulykke i USA. Møtet med den store sorga og orda om Silje som hadde som sitt store livsprosjekt å spreia kjærleik og varme til alle menneske, ikkje minst til dei som strevde mest med å få livet til å henga i hop. Mannen hennar talte på amerikansk om prosjektet hennar å halda seg nær til kjærleiken og nær til Jesus. Av og til er livet så uforståeleg. Tidleg på kvelden reiste eg og fine Torill til Nærbøkyrkja for å halda musikk og lyrikkveld. Det er litt skummelt å stå framme under glasmaleria i ei nydeleg kyrkje med ein mikrofon og eit piano og ei bunke bøker og papir og vita at nå skal me losa ei samling frammøtte gjennom den næraste timen. Programmet vårt tok utgangspunkt i det eg har skrive ogomsett, og hadde tittelen «det heilage alminnelige livet. Mitt inntrykk var at det gjekk fint. Me fekk gode tilbakemeldingar, og songstemmen til Torill Lode Bøylestad rører ved noko inne i sjela mi.
Vel heime att var det pakking av koffert og siste ryddeinnspurt før golvslipinga, slik at me kunne reisa austover rett etter jobb i går. Eg var så trøytt at eg presterte å gløyma både tannkrem og deodorant, men slikt let seg kjøpa undervegs. Ha ei fin helg? Nå skal eg prøva å dikta litt.
Heidi
Eit menneske har mange rare draumar, og heilt sidan eg var jentunge og reiste gjennom Dalen i Telemark med mor og far, så har eg hatt lyst til å bu på dette fine gamle trehotellet som i si tid var eigd av Åge Samuelsen. Sidan det å leggja seg inn på dyre hotell ein reiser forbi, sånn bare fordi ein har lyst, ikkje har vore kulturen i nokon av dei familiane eg har høyrt til i, så har det forblitt ein draum heilt til nå. Men verda er rar, nå sit eg her ved peisbålet i det eg trur heiter ein manchestersofa og nippar til ein kopp svart morgonkaffi, akkompagnert av taffelmusikk. Leif har reist i veg for å halda kurs for lærarane på vidaregåande skule her i Dalen. Nå skal eg nyta livet fram til utsjekk om to timar, og kva passar meg vel betre enn å sitja her og skriva. Dette er nesten himmelen for sånne som meg.eg har aldri hatt så staselege omgjevnadar på nokon skrivefredag før. Klokka elleve får eg vel tusla ut i hausten for å sjå om dei har eit bibliotek i Dalen. Så mykje verdensdame er eg ikkje at eg trur eg kjem til å våga å spørja om eg får bruka peisestova etter utsjekkinga frå romet…
Det er forresten like fint her på hotellet som eg alltid har trudd at det er. I går kveld unna me oss ein middag då me kom, og det er noko av det nydelegaste eg har fått servert nokon gong. Hotellet feirer 120 års jubileum i år, og på veggene er det bilete av både tyske herskapsfolk, dronning Sonja og Åge Samuelsen. I frokostsalen var det dekka eige bord til husspøkelset, «The English lady», men så langt har eg ikkje sett snurten av henne. Dersom det då ikkje var ho som gjorde at eit av bileta eg tok i går ikkje lot seg lasta opp. Eg prøvde tre gonger, men det vart blankt kvar gong medan dei andre bileta kom som normalt…
Nå kom det ei dame frå resepsjonen og spurde om det var slik at eg ønska nistekorg og ein aktivitet for dagen. Eg måtte svara som sant var at det nok ikkje var meg som hadde bestilt nistekorg, men at eg lurde på om det var eit bibliotek i Dalen. Det var det, det er 20- 25 minutt å gå dit, så då får eg meg ein spasertur sånn etterkvart.
I går reiste me over fjellet direkte frå jobb. Det er så fine haustfargar ute at eg får lyst til å fotografera alt eg ser. Hausten er så vemodsvakker. Ein burde tolka ein haust etter den sommaren me har hatt. Eg er veldig glad i hausten, likevel er det rart å tenkja på at me allereie går mot ein ny vinter.
I ettermiddag kjører me vidare, og landar hos Eva Mari og Henrik ein gong i kveld. Eg gleder meg til å sjå både dei og Halvard og Sunniva. Heime blir stovegolvet slipt i dag om alt går etter planen. Heimen har bokstaveleg talt vore ei hinderløype den siste veka. Det er nesten slik at me har måtte klatra over to bokhyller ein lenestol og eit bord for å koma oss opp i senga eller ut på badet. I beste fall kan me begynna å bera på plass att når me kjem heim. Då begynner nok vårt nye, ryddige og pertentlige familieliv, tenkjer eg…
Heidi
Det er mange som seier «Å, korfor sa du ikkje i frå?» etter at eg har vore ute på opptredenar. På onsdag klokka halv åtte skal eg lesa dikt og fortelja i Nærbø-kyrkja i lag med min flinke kollega Torill Lode Bøylestad som skal synga nokre av tekstane mine og spela piano. Det blir spennande. Ekstra spennande vart det når det gjekk opp for meg at eg ikkje bare skal vera med på eit arrangement. Det er me som er arrangementet…
Ser fram til det med skrekkblanda fryd, og ynskjer alle som måtte ha lyst velkomne. Etter at me er ferdige blir det kaffi til dei som måtte ha lyst på det.
Heidi
Det eg nå skal skriva er den eigentlege grunnen til at eg bestemde meg for å skriva «Blåtoneskalaen» og leggja ut på nettet. Det har dei siste åra vore utruleg stort fokus på det med overvektige barn, og eg har kjend på at hjartet mitt ligg hos dei barna som får denne merkelappen, og ikkje først og fremst dei som kjem med fine ord om alt som gjerast burde. Eg har vore eit av desse barna, og fordi dette barnet framleis lever ein plass inne i kroppen min med heilt reelle kjensler og tankar, så har eg lenge kjend at eg burde bruka stemmen til dette barnet til å nyansera biletet litt. Når det er sagt, så er det godt mogleg at dette barnet framleis ordlegg seg som eit barn, ta det eg skriv for det det er, og ikkje tenk at alt har overføringsverdi. Eg står i fare for å bli både sentimental og usakleg, men eg skal prøva å unngå det så godt eg kan. Eg veit at alle prøvde å hjelpa meg og at alt som skjedde var godt meint. Kanskje mykje av det var klokt og, det er eg ikkje i stand til å vurdera.
Det som slår meg når eg sit og ser på gamle bilete er at eg har levd med ei oppfatning av at eg gjennom barndomen var eit overvektig barn. Bileta fortel meg noko anna. Fram til eg var fire-fem ,var eg eit heilt normalvektig barn. Frå den alderen av vart eg meir og meir lubben, eg såg ut omtrent som Tjorven på Saltkråkan med musehalar og overall. Frå eg var sju til eg var ni fortener eg utan tvil merkelappen reelt overvektig. Då me var på ferie i Oslo opplevde me at ein nokså berusa mann leverte det som skulle bli mitt første frieri. «Viss jeg spør deg om ti år, vil du gifte deg med meg, hva ville du svare da?» Mens eg tenkte meg om korleis eg skulle avslå på ein høfleg, men vennleg måte, så hendvende han seg til far: «Du må ikke gi dette barnet så mye mat, hun er jo alt for tykk…» Av barn og fulle folk skal ein høyra sanninga. Så eg vart i samråd med lege slanka tolv kilo i løpet av eit år medan eg vaks, og kom ut som ein slank tiåring med ein sterk og tettbygd kropp. Resten av oppveksten fram til eg var godt over tjue, vil eg nå diagnostisera meg sjølv som innbilt overvektig. Til slutt vart eg reelt overvektig, men det er ein annan historie. Det eg vil med å skriva dette, er ikkje å utlevera meg til langt over grensene til det private. Dette er det punktet i livet mitt som eg eigentleg vil ha så lite merksemd som mogleg på. Eg skriv heller ikkje for å driva eigenterapi, sjølv om det ikkje hadde gjort noko i det heile tatt om det skulle visa seg å ha den funksjonen. Det eg vil er å få andre menneske til å stoppa opp og tenkja, og ikkje minst vil eg gi ein stemme til barn som ikkje er mogne nok til å seia dette sjølv.
Eg hadde ein fantastisk barndom i ein stofamilie som eigentleg var litt uortodoks. Dei første fem-seks åra budde eg først i same huset som besteforeldra mine, så i nabohuset. Eg hadde tre ugifte onklar som og budde heime, så eg og bror min var omgitt av fleire generasjonar vaksne som nærmast forguda oss og ville oss alt vel. I tillegg hadde eg ei ekstrabestemor på Figgen, bestemor si ugifte syster, som dukka opp minst ein gong i veka og nesten var klar til å adoptera meg ho og. Besteforeldra mine hadde all verda med tid til oss. Ingen av dei var heilt friske, men det betydde ikkje noko for oss. Morfar sykla til Bryne og kom heim til oss med rundstykke frå bakaren i sidetaska, ikkje heilt sjeldan kom han med eventyrbrus og. Klokka tolv kom onklane mine syklande heim for å eta middag i matpausen. Då åt eg gjerne saman med dei og besteforeldra mine. Klokka tre kom far heim frå politijobben sin. Då gjekk eg heim og åt middag med dei og, for det å eta middag var noko av det koselegaste eg visste. Eg sat på fanget til bestemor og sydde på sveivesymaskinen, og gjekk turer med morfar med rød rypesekk på ryggen og brødskiver i ein papirpose. Då me kom til Tu sa morfar at nå var me i Amerika, og nå kunne me eta maten vår.
Her er eg og morfar og Jan på fisketur. Morfar var ein bitteliten og veldig tynn mann med bukseselar og sixpence. Bestemor hadde gikt og gjekk aldri lenger enn ut i hagen. Ho var flink å fortelja, og eg laga historier som eg fekk henne til å skriva ned. Eg lærte å lesa omtrent når eg fylde fem, og oppdaga kor fantastisk kjekt det var med bøker. Då eg var fem og eit halvt år, fekk eg ei veslesyster, og nokre månadar seinare flytta me til eit byggefelt på Ålgård. Det var ein ny måte å leva på, men det var kjekt det og. Her fann bror min og eg mange ungar på vår eigen alder. Livet på byggefeltet var slik at det stadig vekk kom nye ungar flyttande, og me leika i store røyr og på kabelsneller med iv-trådar og avkapp frå all husbygginga.
Eg var glad i å leika, helst fantasileiker og rolleleiker. Dokker og dokkehus var og ein stor favoritt, og allereie før eg begynte på skulen var noko av det kjekkaste eg visste å ta med meg ein stabel bøker og liggja på magen og lesa ein stad der eg ikkje vart oppdaga. På den tida var det nemleg slik at friske glade ungar helst skulle vera ute og leika. Ein annan favorittaktivitet var å smuglytta til vaksne samtalar og prøva å byggja opp eit bilete av ein vaksenverden eg ikkje heilt forstod. Men det er ein heilt annan historie.
Det var kjempekjekt å begynna på skulen, sjølv om eg ikkje kjende så mange av dei andre ungane sidan me var tilflyttarar. På denne tida begynte foreldra mine å tenkja på at eg kanskje var i lubnaste laget. Mor var heller ikkje så glad for å overhøyra at eg sa til vennene mine at eg godt kunne sviva eller stå heile tida når me hoppa tau eller «spring». Eg forklarte det med at eg i grunnen ikkje likte så godt å hoppa, men det gjorde dei andre, og då var det jo betre at dei fekk hoppa. Mor meinte utan tvil at eg hadde hatt godt av å hoppa eg og, og det hadde eg sjølvsagt. Koordinering og motorikk har aldri vore mi paradegrein, så eg hadde nok ei oppleving av at eg fekk til andre ting mykje betre enn hoppetau, hoppestrikk, veggball og rockeringar…
Då eg begynte i tredje klasse, hadde mor og far snakka med doktoren om at eg heilt tydeleg var i ferd med å bli veldig overvektig. Han sa at det einaste som skulle til var at foreldra mine begynte å seia nei til mat.
Så vart det bestemt kor mykje eg fekk lov til å eta, og i utgangspunktet trur eg at opplegget var ganske pedagogisk. Mor slutta å baka kaker, og prøvde å laga sunn mat til familien, og spesielt til meg. Eg måtte vegast med jamne mellomrom og vekta vart skriven ned. For kvart kilo eg gjekk ned, fekk eg velgja meg det som var den optimale premien for meg, ei bok i bokhandelen. Eg fekk i alle fall tolv bøker i løpet av dette året, og overvekta forsvann. Dette kunne jo synast som eit svært vellukka prosjekt, men for meg var det ein del «men» som eg ikkje kunne setja ord på der og då, men som gjorde ganske vondt.
Eg lærte at flinke jenter må tåla å vera svoltne, ikkje det at nokon sa det, men det var slik det var. Eg lærte at mat, som eg heile livet hadde vore frykteleg glad i, er noko ein treng mykje mindre av enn det ein gjerne ville eta. Eg lærte at eg måtte seia nei når nokon baud meg snop eller kaker, sjølv om eg veit at eg fekk lov når dei vaksne fortalde at eg fekk lov. Det som likevel var vanskelegast å takla, var det å mista ei slags uskuld til meg sjølv og livet. Etterkvart som eg gjekk ned i vekt kom vaksne folk, til og med relativt ukjende bort og sa: «Så flink du har vore som har blitt så tynn.» «Kjenner du ikkje sjølv kor mykje lettare det er å springa nå?» » Eg kjende nesten ikkje Heidi att, det var voldsomt så tynn og fin ho har blitt.» «Så tynn og fin du er! Er det ikkje gildt?» Alt var velmeint, og alt var sant. Likevel kjende eg som niåring på ein sterk bismak. Tynn og fin? Då måtte eg jo ha vore tjukk og … tidlegare? Tenk så dum eg var som ikkje hadde forstått det. Eg hadde i grunnen alltid trudd at eg var fin. Eg kjende skam over barnet eg hadde vore, og hadde gråten i halsen då dei vaksne såg på bilete og lo av kor tjukk eg hadde vore og roste meg fordi eg hadde blitt så slank.
Alt dette kjenner eg som ein klump i svelget når det snakkast om å slanka overvektige barn, om obligatorisk veging, om telefonar heim til foreldre til barn som er i bekymringsssonen, og om tiltak for å få barn ned i vekt. Barnet i meg tenkjer: La dei få vera i fred. Bruk i alle fall kjærleik og pedagogikk når nokon skal forteljast at dei må forandrast for å vera gode nok. Mine foreldre brukte mykje kjærleik, mor var kjempeflink, eg er sikker på at det var vanskeleg for henne og. Det var bare det at når problemet syntest løyst, så opna det seg eit nytt problem. Det hadde skjedd noko med mitt eige forhold til meg sjølv, og med forholdet til min eigen kropp. Eg følte skam over den eg hadde vore, og frykt for å bli tjukk og stygg igjen. Eg hadde folk heime og som var livredde for at eg skulle leggja på meg att, og eg vart derfor kontinuerleg minna om kor farleg det var å eta for mykje mat.
Eg høyrer med kvalmeblanda interesse om planar som blir lagde for å stansa «fedmebølga blant norske skulebarn». Eg har høyrt det nemnast at overvektige barn skal kunna få ekstra gymtimar. Då svir det i brystet mitt bare med tanken på at eg og dei to-tre andre barna med overvekt på Ålgård skule skulle hentast ut frå norsktimar og historietimar som eg verkeleg elska, for å springa rundt i gymsalen. Eg kjenner formeleg skamrødmen brenna i kinna når ser meg sjølv i fantasien ta gymsokkane og turndrakta opp av ranselen for å gå ut i lag med ein ventande gymlærar med fløyte rundt halsen.
Av og til har eg snakka med andre om idrettsdagane på skulen. Det viser seg då at det var langt fleire enn meg som ikkje var glad i dei. Ungane frå dei andre skulane i kommunen vart bussa til Ålgård skule og så rullerte me i skulegarde for å springa 60-meter, hoppa lengde og høgde og kasta stor og liten ball. Eigentleg hadde eg skulesjølvtillit nok til at eg ikkje brydde meg så forferdeleg mykje om at eg låg i nedre skikt i absolutt alt. På ein måte var det til og med litt kjekt å ha idrettsdag. Det eg hugsar som den største forsmedelsen er sen store oppslagstavla på veggen der alle resultata vart oppslegne etterpå og spente elevar stod i kø for å sjå kva plass dei hadde kome på og kor fort dei sprang sekstimeteren. Eg hugsar eg tenkte tanken at det hadde vore mykje kjekkare om dei skreiv på den oppslagstavla kven som hadde hatt alt rett på diktatane det siste året.
På sykkelturar og gåturar med skulen, meldar eg meg som vaksen lærar alltid til å sykla sist eller gå med baktroppa. Hjartet mitt ligg utan tvil hos desse som har sove dårleg om natta fordi dei er redde dei ikkje klarer å sykla rundt Frøylandsvatnet. Desse som raude og kortpusta insisterer på å leia sykkelen opp alle motbakkar og som er til stor irritasjon for dei andre som synest at det går alt for seint.
På mange måtar kunne historien om meg ha vore ein suksesshistorie. Eg gjekk vellukka ned i vekt. Eg hugsar at då eg fekk ny lærar i fjerde klasse, tenkte eg med ei viss lette og glede på at han ikkje kunne vita kor tjukk eg hadde vore, for han hadde jo aldri sett meg slik. Uskulden i forhold til det å eta, senka seg aldri meir over meg. Eg hadde ein svolten ulv i magen, men visste at eg måtte ikkje eta for då kunne eg bli tjukk og stygg. Eg fora ulven med bittesmå bitar av forboden mat, så små at det ikkje kunne vera til skade. Dette er sjølvsagt bare halve sanninga. Som det barnet eg var med glupande appetitt på både livet og maten, så åt eg alt eg fekk lov til så ofte eg fekk lov. Eg åt heilt sikkert meir enn mange av mine småspiste venninner, og eg var heilt sikkert svoltnare enn dei då eg ikkje fekk lov av meg sjølv eller andre å eta meir. Problemet mitt var at eg sjølv var overbevist om at eg var tjukk og at alle andre tenkte det same.
Her er eg i knestrømper og rosa lårkort i 17.maitoget. Eg ser som vaksen faktisk til mi overrasking at eg er jo ikkje overvektig.
Eg var alltid fem eller ti kilo tyngre enn venninnene mine. Dei trong jo ikkje halda skjult kor tunge dei var, så det visste eg. På ungdomsskulen var det ei forståelsesfull helsesyster som teikna ein graf som viste at eg eigentleg skulle vore SÅ tung etter høgda mi, men at eg i verkelegheita var SÅ tung. Her forlenga ho kurven til over søylediagrammet. Ho sa at eg var tungt bygd, og at eg ikkje var tjukk, men at det var lurt å passa seg litt. Eg svelde tårer resten av dagen, og trur ikkje at eg våga å fortelja det til nokon. Skulelegen stilde oss med jamne mellomrom opp i bare trusa på lange rekkjer, sjølvsagt gutar og jenter kvar for seg… Heldigvie var det ikkje bare meg som fekk halvt spøkefulle halvt alvorlege klyp i sida med spørsmål om me sparde til vinteren og hardere tider.
På Sandnes vidaregåande vart eg hjartevenninne med Anne Mette, som var nokså oppgitt over at eg så ofte snakka om at eg var tjukk. Då eg på 17 årsdagen min først ikkje ville ta i mot ein softis ho gav meg, fordi eg var for tjukk til å eta softis mens andre såg på. Eg fekk høyra at eg måtte slutta med dei idiotiske tankane fordi eg faktisk ikkje var tjukk. Eg var brennsikker på at det var eg som hadde rett og at ho bare ville trøysta, men på bileta ser eg at ho faktisk hadde eit poeng. For ordens skuld får eg kanskje nemna at det nederste biletet var frå russekarnevalet. Ho var amerikansk turist og eg var hulder. Eg hadde ein opprinneleg plan om at Morten i klassen skulle skaffa meg ein ekte kuhale frå slakteriet der han hadde hatt sommarjobb, men det vart det aldri noko av.
Så reiste eg ut og skulle vera student. Det gjekk stort sett greitt å halda vekta med ein og annan halsbrekkande riskur eller banankur sånn innimellom. Framleis var eg overbevist om at eg hadde eit stort vektproblem, og kanskje begynte overvekta å snika seg langsomt på…
Her eg eg treogtjue år, og i ferd med å mala den svarte gangen til Leif, som eg då var blitt kjærast med. Som det kan sjå, så er ikkje motorikken på topp i vaksen alder heller… Noko av det første han sa, var det mest befriande eg hadde høyrt i mitt liv. «I min familie liker me litt runde jenter som er glade i god mat.» Kanskje det var for befriande… Men når eg ser på bileta så ser eg at ikkje ein gong då var eg reelt overvektig. Eg skulle bare koma til å bli det…
Og moralen med alt dette… Kan eg seia det så enkelt som med desse orda: Ver nå kloke og forsiktige de som skal ut i livet og slanka barn… Eg trur ikkje alltid ein ser konsekvensane…
Og som sagt før. Eg er kanskje eit skada barn som bare kjenner meg sjølv og ingen andre. Kanskje det var det beste som kunne skje det som skjedde då eg «vart slanka». Nå kan eg rett og slett kjenna at eg er takknemleg for at foreldra mine klarte å forhindra at eg vaks opp som eit sterkt overvektig barn og ein reelt tjukk tenåring. Det er bare synd at eg ikkje sjølv forstod at det var slik det var. Inni meg var eg den overvektige personen som eg sidan skulle bli… Om dette ikkje hadde skjedd? Det veit ingen. Kanskje eg hadde vore invalidisert av overvekt? Kanskje eg ville «klart meg betre enn det eg har gjort?» Kanskje har opplevingane i barndomen mindre med dei vaksne vektproblema å gjera enn det eg har gått rundt og trudd? Kanskje er det heilt unødvendig av meg å ropa ulv? Kanskje, men eg kjende at eg ikkje klarte å la det vera. Og for å ropa ulv med ærleg stemme, så måtte eg nesten ta med barnet som var meg.
Og visst er eg heldig trass alt, som ikkje synest at overvekta har gått på livskvaliteten laus i vaksen alder. Det er ikkje lett alltid å vera menneske, og det er ikkje lett alltid å vita korleis kloke vaksne bør gripa an vanskelege problemstillingar.
Eg får seia som i gudstenesten. Kyrie Eleison.
Heidi
Barføtt med skoen på
I dag har eg bestemt meg for å opna døra inn til eit lite rom i huset mitt, eit rom eg ikkje så ofte har blogga i frå. Akkurat det har mange grunnar. Eg har tenkt mange gonger at ein eller annan gong skal eg skriva ei bok medan eg sit på ein pinnestol eller ligg på magen på golvet i akkurat det romet. Nå får det i første omgang bli ein serie på bloggen. Eg har tenkt å merka alle desse innlegga med merkelappen «Blåtoneskalaen», for eg tenkjer at det kanskje er nokon som vil lesa akkurat dei innlegga i samanhang.
Kva står det på dørskiltet på dette romet i livet mitt? Ja, dersom det ikkje har kome godt nok fram, så snakkar eg altså om eit indre rom. På døra inn til det romet står det eit lite skilt og påskrifta har eg lånt av Tande P. På skiltet står det «Født i overvektens tegn». Litt skamfull, men likevel med eit glimt i auget, og med vissa om at eg har interessante ting å visa fram, opnar me døra og går inn.
Større folk enn meg har hatt ting dei godt kunne tenkja seg å leva utan. Paulus hadde ein torn i kjødet, Akilles hadde sin akilleshæl, og Balder, den usårbare og udødelege guden, vart drepen av det einaste som kunne skada han. Den minst skremande av alt som hadde liv, ein liten misteltein, var det einaste som kunne såra han. Eg håpar det aldri har vore nokon tidsalder før oss med så stort fokus på kroppsvekt som akkurat denne. Med lang erfaring, mykje humor, stort pågangsmot og ein sterk rygg, ber eg kroppen min ganske lett, men eg grin inni meg når eg ser alt kroppsfokuset som får unge jenter til å slanka seg nesten i hel, vaksne til å sjå forakteleg på overvektige barn, og overvektige flotte damer til å nesten ikkje våga å visa kroppen sin fram.
Så nå gjer eg det. Eg tek skjerfet frå halsen og blottar strupen for å fortelja litt om korleis det er, og korleis det ikkje er, å gå rundt med det som er noko av det som gir lågast status i vera-vellukka- samfunnet, for mange kilo og ein stor kropp. Eg kunne ha skrive tre døgn i strekk om eg ville, for eg har så utruleg mykje eg gjerne ville ha sagt. Men nå tenkjer eg å gjera det gradvis og forsiktig her på bloggen. Eg vil skriva ned litt og litt, og så får tankane og orda koma som dei vil sånn etterkvart. Det vil seia, eg kan jo bare skriva om korleis det er å vera meg. Det er jo det eg verkeleg veit noko om.
Først vil eg med legitimitet i eige liv avliva tre myter. Alle desse irriterer meg grenselaust når eg høyrer dei bli brukte:
Det er din eigen feil at du er overvektig, det er jo bare å gjera noko med det:
Dersom du vil læra om slanking, så kunne du ha spurt den første overvektige du møter på gata om han eller ho har noko å læra deg. Dei fleste av dei har prøvd det meste. Sjølv var eg på min første alvorlege slankekur då eg var ni år gammal, og i dei 44 åra som har gått sidan det, så har eg stort sett hatt det å bli slankare som ei underoverskrift på alle dagane mine. Eg veit veldig mykje om veldig mange diettar, det kan eg kanskje skriva meir om seinare, men akkurat nå orkar eg ikkje gå meg vill i utleggingar om dei. I tillegg har eg prøvd sjølvhypnose og samtalegrupper, eg har i lange periodar skrive opp alt eg et, vege maten min, teikna vektgrafar på millimeterpapir, hatt lister på kjøleskapet over all styggeskap som kan vederfarast ein om ein er for tung, og skrive ned tankar om mat og følelsar, og om korleis det var å vera eit overvektig barn. Likevel, dette har ikkje teke så frykteleg stor del av energien min, eg har jo halde på nokre år, så det har vore tid nok å ta av.
Nå høyrer eg ein mannsstemme inne i hovudet mitt koma med ein kommentar på klingande jærsk: «Grævligt vellukka prosjekt!» Stemmen tilhøyrer ein av naboane mine, og eg forstår ikkje korfor han fekk lyst til å kommentera teksten min. Men slik er det i hovudet mitt, kommentarar og situasjonar dukkar opp som lange rekkjer av revynummer, og eg får lyst til å le høgt. Eit eller anna inni meg må vel på ein eller annan måte ha boikotta desse lange prosjektrekkjene, kanskje eg ein vakker dag avslører kva det er. Optimist som eg er, så tenkjer eg alltid og kvar einaste dag at nå har eg funne rett metode, så nå er det bare eit spørsmål om tid før vektproblemet ligg bak meg. Og så må eg rett og slett seia som reveenka sa til Korse i eventyret: «La han gå, la han gå, jeg trenger ikke gode råd». For gode råd har eg vassa i heile livet, og eigenrådig som eg er, så prøver eg ut eit og eit etter som det virkar mest truverdig på meg. Og sjølv om eg faktisk ler av heile situasjonssuppa, så er det eit punkt midt der inne der eg er sånn ca to år. Det er ikkje heilt sant at eg begynner å brekka meg kvar gong eg ser ei badevekt, men det er ikkje så veldig langt frå sanninga heller.
Overvektige menneske ligg på sofaen med chipsposen, sjokoladen og fjernkontrollen til TV-en, og let kroppen sin forfalla medan dei skjuler seg i skam under ei stor dyne.
Her er det faktisk lett å forsvara meg. Eg ligg veldig lite på sofaen, eg et aldri chips, og det sikraste eg veit om overvekta mi, er at ho ikkje skuldast sjokolade-eting. Eg ser veldig lite fjernsyn, og eg har ingen problem med å stå på scenen med ein lyskastar på meg og la folk betrakta meg så mykje dei bare vil. Nå høyrest dette ut som skryt, og det er klart at det er det det er. Men likevel er det sant. Eg innrømmar at eg ikkje joggar, at eg ikkje har vurdert å sykla nordsjørittet og at eg ikkje har gått over Hardangervidda… Men eg er glad i å gå, riktignok helst i snakke- eller tenkjetempo. Og eg torer å påstå at kosthaldet mitt i utgangspunktet er veldig sunt.
Overvektige menneske er ei belastning for staten. Dei er stadig sjukemelde og har generelt dårleg helse.
Her kan eg bare takka den fantastiske kroppen min, som kvar dag står opp med meg, om enn noko motvillig, og ber meg støtt gjennom dagane heilt utan problem. Om kvelden er han i sitt ess, og ser ingen grunn til å falla til ro… For å skryta endå meir, så er eg det friskaste mennesket eg veit om. Det er sjølvsagt rein nåde frå ein kropp som ber ganske tungt. I eit langt yrkesliv har eg ikkje vore sjukemeld ein einaste dag, eg har nesten bare brukt eigenmeldingane på sjuke barn, og eg har aldri vore i nærleiken av verken kiropraktor eller fysioterapeut. Dersom eg ikkje visste betre, ville eg tru at det kunne koma av at eg hadde behandla kroppen min særdeles godt, men sjølvsagt veit eg betre. Det er faktisk hovudgrunnen for å ønska seg eit fysisk lettare liv, dette at eg innerst inne veit at det ikkje er bra for helsa å vera tung. Det eg derimot trur at mange tenkjer for lite på i vår tid, er første delen av utsagnet «Ei sunn sjel i eit sunt legeme.» I mitt hovud er det å ta vare på sjela si, på ettertanken, varmen og kreativiteten like viktig som ein perfekt ytre bustad for sjela.
Eg tek meg sjølv i å bli oppriktig lei meg kvar gong nokon presenterer for meg den avsindige ideen at eg kunne jo ha tatt ein slankeoperasjon. For det første så har eg sjukehusskrekk og vil absolutt ikkje la nokon nærma seg meg med kniv i handa om det ikkje kjennest heilt nødvendig. Eg har ein sterk og frisk kropp som virkar, og ser ingen grunn til å utsetja han for slike påkjenningar. Det må då finnast betre løysingar. Og kvar gong dette kjem på banen tenkjer eg: «Neimen er eg så tjukk, det har eg viss ikkje forstått sjølv ein gong…» Det meste av livet mitt er eg nemleg ikkje inne i dette romet i det heile tatt. Eg valsar omkring og er oppteken av absolutt alt anna enn at eg er tjukk. Ein litt meir alternativt orientert person enn meg, som eg forresten er veldig glad i, sa ein gong til meg: «Du er sikkert litt dårleg inkarnert, for sjela di gløymer ofte at ho har kropp…» Med det meinte ho ikkje at sjela gløymer storleiken på kroppen, men det at eg i ein alder av femti år framleis susar fornøgd omkring utan å oppdaga at eg har blusen bak fram, jakken på vranga og mascara over halve ansiktet…
Nå trur eg at det er nok for denne omgangen. Det er vanskeleg å stansa tankestraumen når eg først er i gang. Eg spør meg sjølv korfor eg gjer dette. Svaret er at eg er overbevist om at mange av tankane mine er ting som bør seiast høgt, og då ser eg at eg kanskje er den som bør seia dei. Nå lurer du kanskje på om dette er ei stor sorg for meg? I grunnen er det ikkje det. Eg lever godt med at ting er som dei er, og eg synest faktisk at vekta til eit menneske er ein nokså liten del av det mennesket. Eg tenkjer og at dette er eit lite, men faktisk eit viktig rom i livet mitt, der eg har mange tankar, mykje kreativitet og lang erfaring.
Som eg har sagt til nokon når dette ein sjeldan gong blir diskutert: «Dersom eg kunne gå inn i eit skap og velja meg ein kropp då eg stod opp i dag morges, ville eg kanskje ikkje vald denne… Kanskje eg ville vald ein veldig liten og spe kropp for variasjonen si skuld. Eller ein kropp som såg ut som han hadde budd dei siste tre åra på treningsstudio. Det kunne og ha vore ei spennande erfaring. Men nå var det denne kroppen eg av ein eller annan grunn fekk tilbod om då eg skulle kle på meg i dag. Han er forøvrig ein god venn, sterk og funksjonell, og han har bore meg gjennom det meste…»
Og i motsetnad til mange område i livet. Dette veit eg faktisk litt om. Eg veit lite om korleis det kjennest å gå ein heil dag og lengta etter ein røyk eller ein pris snus. Eg har heller ingen erfaring med å gleda meg til det løftet eg vil få av å unna meg to flasker rødvin i kveld, eller med å å verkeleg sjå fram til å springa to rundar rundt Frøylandsvatnet. Derfor teier eg om dei tinga, og prøver å vera romsleg for at det i grunnen er mange ting i andre sine menneskeliv som eg veit veldig lite om…
Heidi
Det kjennest som helg, men dagen i morgon er jo eigentleg ein arbeidsdag, skrivedagen min. Den dagen er alltid ein oase. Det kjennest som om det er bare måndagar og fredagar for tida. Om ei veke reiser me austover. Eg gler meg veldig til det. På sundagen feirer me Halvard sin 20-årsdag og på måndagen er det boklansering på litteraturhuset av ei bok eg har vore med på å skriva. Ho heiter «Bibeldikt». Åtttiåtte norske forfattarar har fått kvar sine bibelvers som dei er blitt utfordra til å skriva eit dikt rundt. Eg synest ideen er kjempegod, og gler meg veldig til å sjå boka.
Denne veka har det plutseleg blitt haust. Slik ser morgonane ut:
Og slik er det ute på verandaen:
Plutseleg er det heilt på sin plass å tenna mange stearinlys og kosa seg inne med hekling av kosedyr og ein kjælen katt på fanget.
I RLE- timane denne veka har jødisk nyttår, Rosh Hashanah, som dei feirer akkurat nå, vore tema. Det slår meg kor lite eg sjølv har lært om jødedomen utover det at det var der den kristne kyrkja oppstod med «opprøraren» Jesus, som snudde dei gamle dogmene opp ned og forkynde ein heilt ny forståing av den gamle læra. Eg blir ofte veldig fenga av slikt eg set meg inn i som elevane skal læra. Det er så mykje interessant i verda som ein ikkje veit. Så blir det timevis med googling fordi det som står i lærarettleiinga på ingen måte er nok når eg har fatta interesse for noko.
I dag «feira» me med tradisjonell dypping av eple i honning, fengande musikkvideoar, shofar-blåsing på youtube og laging av tankekart. Det er så kjekt å oppdaga at elevane og blir fenga, og at dei hugsa masse frå timen på tysdag. Rosh Hashana, jødisk nyttår handlar om ettertanke og forsoning. Ein del av feiringa går ut på å gå ned til elva, sjøen eller vatnet og tømma lommene sine for ting ein ikkje lenger vil ta med seg. Eg tenkjer på alt det vanskelege i midtausten, og skundar meg med å seia at eg ikkje primart er pro- Israel. Hjartet mitt ligg like mykje på den palistiske sida av konflikten. Det heile er til å gråta av. Tenk om forsoning og ny start etterkvart kunne vera det som var hjartetemaet på begge sider i ein konflikt som kan opplevast som heilt uløyseleg. Ved Rosh Hashana bles dei på Shofar, bukkehorn. Det seiest at lyden i shofaren formidlar det språket i eit menneskehjarte som munnen ikkje har ord for. Eg har lytta ein heil del til shofartonar på internett dei siste dagane. Det er då ein betagande lyd i dette instrumentet…
Og eg sit her og tenkjer at eg er redd for at det eg skriv kan blir misforstått, det seier vel litt om nivået på ein konflikt som få er likegyldige til, men som det kjennest så godt som umogleg å gjera noko med. Neste veke skal elevane få høyra historia om då Adam, jordmannen, og Eva, livgjevaren, vert skapte og om forvisninga frå Paradiset etter å ha ete ulovleg frukt. Eg ser stadig nye nivå og djup i denne gamle forteljinga om mennesket sin situasjon i verda. Gamle mytologiske forteljingar fascinerer meg djupt, både dei som står i bibelen og dei som står heilt andre stadar. Religion og mytologi er spennande saker.
Eg tek meg sjølv i å gå rundt og forfatta bloggeinnlegg i hovudet. Når eg har tid til å skriva dei ned, er eg plutseleg ikkje sikker lenger på om eg har lyst til å skriva det eg hadde tenkt. I morgon blir det nok meir, eg får sjå kva for nokre av alle dei rare tankane mine eg får lyst til å setja ord på. Som det står i barnesongen: «Jeg har tusen tanker oppi hodet, mange av dem er helt på jordet, men jeg har bare en hjertevenn… – og det er deg…»
Eg kan forresten fortelja at onsdag 1. oktober er eg invitert til å fortelja og lesa dikt i Nærbø kyrkje klokka halv åtte. Eg skal ha med meg Torill Lode Bøylestad som skal syngja nokre av songane eg har skrive og omsett. Det gler eg meg til, ho er så flink til å synga, og eg skulle gjerne ha lytta til henne ein heil kveld. Eg har snakka med han som spurde meg i telefonen i kveld, me er blitt einige om at programmet vårt skal vara i ein liten time. Det høyrest lenge ut, men eg veit at tida går veldig fort når ein set i gang. I løpet av helga må eg bare laga klar manus og program. Eg reknar med at alle som har lyst til å koma er hjarteleg velkomne.
Heidi
I dag ville bestemor ha blitt 111 år gammal, dersom ho framleis hadde levd. Det får meg til å forstå kor fort tida går. Ho var eit veldig viktig menneske i livet mitt, og eg fekk behalda henne så lenge at dei eldste ungane mine hugsar henne. Frramleis kan eg drøyma at ho lever, og framleis kan eg diskutera ting med henne i mitt eige minne, sjølv om det faktisk er 21 år sidan eg mista henne.
Helga mi har vore god. I går kom hausten med masse regn og kaldare luft. På fredag kunne eg nyta det som kanskje vart den siste sommardagen i år med å skriva ute på verandaen med ein vakthund og ein vaktkatt til å halda meg med selskap.
I dag var det sol att, men lufta var ikkje lenger sommarvarm, og vinden bles ganske friskt. For første gong denne hausten tende me stearinlysa i lysekrona i går kveld. Me hadde invitert Hanne Lise og Gunnar til fylt krabbe, ost og heimebakte scones. Det blir mørkt om kveldane nå, og det er fint å vera inne. Det som prydar ostefatet i lag med druene er tomatbær, tomatar i bærstorleik. Det hadde eg aldri vore ute for før, så det kjøpte eg med meg.
I dag fekk eg først med meg gudsteneste med dåp og konfirmantpresentasjon. Så hoppa eg på toget til Stavanger, der eg møtte Anne Mette. Me la ut på byvandring i blåsande bygater, og nede i havna var vatnet uroleg og skummande.
Gule haustblad fauk rundt føtene våre, men frå togvinduet såg eg ein mann som bada. Han duppa i havoverflata med snorkel og dykkarmaske, og såg ikkje ut til å frysa i badebuksa si. Me to vandrarskene, syntest etterkvart at det var koseleg å søkja tilflukt på kafeteriaen på kulturhuset der me hadde varm te og litt lunsj. Denne dagen fungerte forresten utan ytterjakke og sokkar med sandalar. I ryggsekken hadde eg varmare klesplagg og sko dersom det skulle trengjast, men sekker trengde ikkje opnast. Det kan forresten anbefalast å leika turist i ein heilt lokal sundag. Med ryggsekk og togtur, og vandring og kafebesøk vart det nesten som ei lita feriereise i miniatyrformat.
Dei neste vekene har eg fleire oppdrag som diktlesar, forteljar og nesten-foredragshaldar, og i dag fekk eg spørsmål om eit arrangement til. Det er kjekt å gjera slike ting så lenge det let seg kombinera med jobb og alt det andre rare eg driv med. I haustferien reiser me nokre dagar til Oslo, det gler eg meg og veldig til. Innlagt på vegen er ei overnatting på Dalen hotell. Det har vore ein slags draum å gjera det ein gong, og nå har Leif blitt bedd om å halda foredrag i Dalen, så då passar det plutseleg å realisera draumen.
Men nå er det ei heilt vanleg, ganske travel arbeidsveke, så det er viss best å ta dagen inn for landing. God haust alle saman, for nå trur eg rett og slett at han er her…
Heidi
