Ein haustferie er forbi, og me er på plass att på jobb. På Eurospar har de nå fått inn julepynt, og på daglegvarebutikkane kan ein kjøpa seg magasin av typen «Alt til jula», samt peparkaker og julemarsipan. Eg må innrømma at eg så langt er uendeleg fjernt frå akkurat det moduset, me har jo nesten ikkje fått avslutta sommaren. Men i dag var det umiskjennelege drag av haust i lufta, og for mørkt til å sykla utan lykt.
Haustferien vart så fin. Det var så fint å få litt tid med barna i Oslo og familien i Bærum. På biletet over har me kjøpt med oss solsikker til ein av middagane hos Eva Mari og Henrik. Eg er veldig glad i solsikker. Dei er fargesterke og robuste og fulle av sol. Eg vel ofte solsikker dei gongene eg finn det når eg skal kjøpa med meg blomar til nokon.
Før me reiste, fekk me sjå ein gjenfunnen skatt som Eva Mari hadde kome over då dei rydda ut huset etter svigerforeldra mine. I ei øskje signert ein sybutikk på Karl Johan, låg brudekjolen til Gerda Roede Holmboe, som vart gift Harboe og mor til min svigerfar. Han må ha lege der i minst 95 år. Kjolen er i kvit silke og tyll med Gatsby-snitt. I same øskja låg sløret, lange kvite hanskar i mjukt, mjukt skinn med skinndekka knappar oppover langs underarmen og eit par kvite silkebrokadesko med snellehæl. Noko som me fann ut måtte ha vore myrtekransen ho hadde i håret, låg der og, i tillegg hadde dei teke vare på champagnekorken som var belagt med sølvmaling. Ein cape i mjukt minkskinn dukka og opp på same tida. Alt saman både eit minne om ei svunnen tid, og om ein økonomisk velstand som vel var dei færraste forunt på den tida. Om barna mine reknar opp sine oldeforeldre og tippoldeforeldre, så har me vel heile tverrsnittet av samfunnsklassar. Akkurat det skulle vel vera eit teikn på at verda har gått vidare. Dei er flotte desse gamle kledeplagga. Det er litt trist at eg aldri fekk møta henne som bar dei ein gong.
På turen over fjellet heim att, kunne me tydeleg merka forskjell på mindre enn ei veke. Naturen var endå meir haustkledd, og i dei høgaste partia stod trea tome for lauv allereie.
Og fint er det ute i naturen i oktober.
Me stoppa på Nutheim, på eit hundre år gammalt gjestgiveri og åt lunsj. Dei hadde allereie personalet på ein folkehøgskule på besøk, men me fekk ei heil peisestove for oss sjølv, og åt nydeleg heimelaga mat, for mitt vedkomande vart det elgkarbonadesmørbrød:
Me kom heim til fint og nyslipt golv.
Men me kjende oss som dyremishandlarar. For første gong hadde kattematarane bare gitt Cleopatra mat på trappa fordi me ikkje kunne ha kattepotar i våt lakk. Me vart møtte av diverse framande kattar, men vår var ikkje å sjå. Eg såg for meg at den store rufsete svarte hankatten hadde jaga henne vekk og levd godt på hennar mat. Eg ropte og ropte på katten heile kvelden medan det kokte opp til stiv kuling ute. Det mjaua overalt når eg ropte, men dei kattane som kom og ville inn var ikkje den katten som bur hos oss. Eg hadde kolsvart samvit og såg for meg at ho var i ein elendig forfatning. Ein halvtime etter at me hadde gitt opp ropinga og gått og lagt oss, høyrde me kjend mjauing utanfor soveromsvindauget, og for første gongen fekk ho ligga litt i senga vår og mala etter at ho hadde sett til livs dobbel porsjon middag. Det er elles bare Sunniva som liker å ha henne på puta når ho søv. Dagen etter ville ho mest ikkje ut, men så var mishandlinga gløymt og tilgjeven. Me hadde laga mjuk katteseng i garasjen, men eg har ein mistanke om at det er den svarte hankatten som har vore der.
Etter ein dag saman med Tove, og ein jentetur med bading i lag med Torhild, var det på tide å prøva å få gjort litt heime. Me fekk både feira mor sin gebursdag og kjøpt nye sofaar. Nå er me på jakt etter nytt spisestovebord med stolar, for alt me hadde av slike møblar i stova var veldig, veldig nedslite. Eg har eit litt splitta sinn til oppussing av heim og innkjøp av møblar, men det får eg skriva meir om ein annan gong…
Sa eg forresten at det er fint ute nå? Ja, det gjorde eg viss…
Heidi
I går fekk eg og nokre andre ei spennande utfordring av Toril Heglum. Kva for nokre tre eller fem bøker har inspirert meg mest til å gjera den endringa i samfunnet som eg nå bidreg med? For det første vart det ein spennande tanke at eg kanskje bidreg til å gjera ei endring i samfunnet. Den nesten tanken var: Korleis i all verda skal eg få til å nemna bare fem bøker? Eg tek hys og prøver å svara så godt eg kan.
Den første boka eg vil nemna, er ei vaksenbok eg las då eg var barn. Foreldra mine abonnerte ein periode på «Det bestes bøker». Dei kom som samlingar med fleire bøker i kvart bind. Eg trur bøkene var litt redigerte og forkorta. Eg kan kanskje ha vore tolv år då eg las boka som eg trur bestemt heiter «Dibs finner seg selv», på norsk. På engelsk heiter ho «Dibs in search of self». Boka er skriven av psykoterapeuten Virginia Axline, og er ein feltstudie i barnepsykoterapi. Hovudpersonen er eit autentisk barn, men han er anonymisert under pseudonymet Dibs. Det å lesa om korleis ho hjalp dette barnet å finna veg ut av ein dysfunksjonell og asosial veremåte, fann eg heilt utruleg interessant. Eg las boka nesten i filler, og hadde ein hemmeleg draum om å bli barnepsykolog, for det var det eg trudde forfattaren, eller Frøken A, som ho vart kalla i boka, var. Denne boka gav meg stor lyst til å jobba med ungar som ikkje kjenner seg forstått, og den lysta har aldri sluppe taket i meg.
Den andre boka eg vil trekkja fram, sidan det er dette sporet eg har vald å lesa, er ei barnebok eg las som vaksen; Tove Jansson si bok «Det usynlige barnet.» Boka handlar om vesle Ninni som er blitt usynleg fordi ingen verkeleg har sett henne. Det er ho som er på biletet over, teikna av Tove Jansson sjølv. Ninni havna i Mummifamilien sin varetekt, og under Mummimamma sine kjærlege og tålmodige venger, blir ho gradvis synleg att. Først ser dei bare hårsløyfa, men til slutt kjem heile ungen fram. Det skal likevel ikkje mykje til før Ninni trekkjer seg tilbake og blir usynleg att. Det er det ho er mest van med å vera, og det som kjennest trygt. Så må Mummimamma gjera ein ny innsats for å gjera det usynlege barnet synleg att. Tove Jansson er etter mitt syn ein nesten genial forfattar. Eg er blitt meir glad i barnebøkene hennar som vaksen enn eg var som barn. Kanksje det er eit kvalitetsstempel?
Den tredje boka eg vil ta med er ei bok eg fann i ein svensk bokhandel. Boka heiter «Flickan som inte fick finnast», og er skriven av Ethel G. Ericsson. Boka handlar om ei jente som aldri var ønska, og om oppveksten hennar saman med ein storebror og ei psykisk sjuk mor som misbrukar alkohol og tablettar. Jenta veks opp med grov omsorgssvikt, og kan ikkje fortelja nokon korleis ho har det. Det er ei sterk, hjarteskjerande og brutal bok, som alle vaksne burde lesa. Med litt sensur, las eg ho for den siste sjuandeklassen min. Det vart ein døropnar for gode og viktige samtalar om at ikkje alle barn har det likt.
Det slår meg her at gode bøker ikkje nødvendigvis høyrer til segregerte aldersgrupper. Den eine vaksenboka las eg som barn, den andre las eg for barn, og barneboka opppdaga eg som vaksen.
Den fjerde boka eg vil dra fram er ikkje ei enkel bok, men verka til ein forfattar. Då eg var tenåring, eller veldig ung vaksen, brann dette diktet av Wera Sæther seg inn i hjartet mitt:
I mange år
var mitt liv et eneste rop,
hvor skal jeg gå hen med mitt liv?
*
Jeg brant
i det veiløse
*
Da brant du deg inn i mitt liv
og sa vær varsom,
for verden gråter.
*
Tørr dens tårer med stillhet.
Wera Sæther
Eg oppdaga forfattren Wera Sæther. Ho har skrive i mange ulike sjangrar. Det som fascinerte meg mest, er den måten ho er journalist i eige liv på. Ho lever sterke historiar og skriv dei ned. Ho har levd i kollektiv med menneske med utviklingshemning, ho har budd blant fattige i India, og ho hudde i lag med den kreftsjuke mor si i siste fasen av livet hennar. Alt dette, og mykje meir, har ho skrive bøker om. Eg trur det er ho som har inspirert meg til bloggen eg skriv. Eg vil gjerne dela erfaringane mine om levd liv på same rause måten som ho gjer det.
Sidan det var fem bøker som var grensa, så må den siste boka bli «Veven», av Martin Lönnebo. Denne boka er vidareføringa av Wera Sæther sine ord: «Da brant du deg inn i mitt liv, og sa vær varsom for verden gråter. Tørr dens tårer med stillhet.» Martin Lönnebo er pensjonert svensk biskop og eit av dei menneska eg har møtt som har gjort sterkast inntrykk på meg. Møtet fann stad på Korsveifestival i Seljord, og det er ingen overdriving at hans måte å sjå på det å vera menneske på, og brann seg inn i livet mitt. I ei tid med haugevis av sjølvhjelpsbøker om korleis ein skal bera seg sjølv fram som eit vellukka og lukkeleg menneske, er det befriande å få sjå på livet saman med Lönnebo. «Veven» tek utgangspunkt i det å vera menneske grunna på ei djup respekt for livet, Gud og andre menneske. Grunnlaget for det han skriv er både erfaringar frå eit langt liv, og djupe innsikter frå menneske som har levd nær Gud opp gjennom kyrkjehistoria. Boka famnar det meste i eit mennekseliv. Kvart kapittel startar med ei pusteøving der ein pustar inn det gode og ut alt ein ikkje vil bera med seg. Kvart kapittel skal lesast kvar dag i ei veke for at ein skal få tid til å tenkja, og dersom ein gjer det på den måten, kan du ha boka med deg gjennom eit år. Sjølv har eg lese boka tre gonger, med andre ord tre gonger sju gonger. Dersom eg måtte plukka ut bare ei bok som har inspirert meg til å leva slik eg gjerne vil, så måtte det nok blitt denne. Det er fint at alle dei kvinnelege forfattarane får fylgje av ein mann. Lönnebo er verdig ein plass mellom kloke kvinner…
Eg håpar dette var svar på utfordringa di, Toril, og at svaret kan inspirera nokon til å lesa, eller kanskje til og med til å svara på den same utfordringa.
Heidi
Nokre av oss er lite glade i å fly. Nokre av oss kjenner det som om me er i akutt livsfare kvar gong me har lagt livet vårt i hendene på ein flykaptein. Det at eg har fått med meg ein nettdebatt om overvektige menneske på fly, gjer det ikkje betre. Det gjer det så pass ille at det fortener ein liten tekst på Blåtoneskalaen.
I tillegg til at eg i utgangspunktet sterkt mislikar tanken på å bli kasta gjennom lufta i ein metallboks, så har eg utvikla ein slags paranoia mot at eg ein vakker dag skal oppleva å ikkje få sikkerhetsbeltet til å passa. Eg ser for meg flyvertinner som spring hektiske ned midtgangen for å finna ein seleforlengar, og folk på flyet som snur seg for å sjå kven det er som treng han. Eg har lese sinte leserinnlegg om at folk over ei viss vekt burde påleggjast å betala tillegg i billettprisen, for korfor skal dei andre passasjerane sponsa dei med drivstoff nok til å halda dei i lufta. Eg har og sett folk skriva at viss dei kjem på sida av eit skikkeleg tjukt menneske på eit fly, så kjem dei straks til å forlanga å få bytta plass. Når eg sit på eit fly, så trekkjer eg armar og skuldre så hardt eg kan inntil meg, som ein fugl som pakkar seg så hardt han kan inn i vengene sine. Eg håpar det skal vera nok til at ikkje ein kranglete flysetenabo skal laga bråk fordi han ikkje vil ha meg der. Eg har forresten høyrt folk fortelja meg at dei alltid takkar nei til mat på fly fordi dei ikkje vil risikere opplevinga av å ta så stor plass at dei ikkje får ned bordet framfor seg. Det tyder på at eg ikkje er aleine.
Eg har sagt før at eg i det daglege reflekterer svært lite over storleiken på kroppen min. På ein flyplass, dermimot, då gjer eg nettopp det, i tillegg til å gruble over korleis det kjennest å dette ned i eit fly. Aldri elles kjenner eg meg så lita og så stor på same tida.
Men visst flyr eg, av og til i alle fall. Eg gjer det dei gongene eg absolutt må for å koma fram dit eg absolutt vil. Det er ikkje ofte det skjer, så eg lever nokså miljøvennleg på akkurat det området. Ein ting vil eg likevel ha sagt, den dagen det står ei personvekt i innsjekkingssystemet som alle må opp på, den dagen har eg teke mn siste flytur, og den dagen får fjerne himmelstrok klara seg heilt utan meg… Takk Gud for NSB, forresten, men det trur eg eg har sagt før.
God haustferie alle saman…
Heidi
Me har fine dagar her i Oslo og Bærum. Det er så kjekt å vera i lag med både Eva Mari og Henrik og Sunniva og Halvard. På lørdag var det haustregn i byen, men i går var det nydeleg klart vêr med fine haustfargar, vindstille, sol og klar luft. Dei åra eg budde i Oslo var hausten det eg likte aller best med skarp stilleståande haustluft. Slikt vêr er sjeldan vare på forblåste Jæren, men eg kan huska at eg sakna hauststormane litt og.
Det er koseleg å sitja inne og drikka varm te, og det er fint å vera ute.
I går reiste me inn til byen og eg og Eva Mari og møtte Sunniva for å eta lunsj på Litteraturhuset. Det var kjempekoseleg, eg liker atmosfæren med alle bøkene rundt i romet. Bøker er aldri feil. Etterpå gjekk me på haustutstillinga. Den er det alltid fint å få med seg, men det er ikkje kvart år eg får det til å klaffa.
Her er den omdiskuterte utstillinga til Gyrid Gunnes, i nokre timar kvar veke har ho stått i prestekjole og lese opp brev stila til Allah. Ein kunne skriva eigne bøner og henga opp med tape på veggen. Eg er usikker på om ho brukte prestekjolen og stolpen på biletet. Stolaen er laga av farga oppvaskfiller.
Eg burde sjølvsagt ha med kunstnernamnet på dei kunstverka eg har bilete av. Det er litt respektlaust å ikkje ha det, kanskje eg kan få sett det inn seinare.
Etterpå drakk me kaffi i Sunniva sitt kollektiv, og møtte fine Irene og fine Vilde.
Etterpå var me på Beijing palace, ein fin kinarestaurant i Pilestredet for å feira Halvard sin tjueårsdag, så frå og med nå er eg ikkje ein gong tenåringsmor? Halvard er lite begeistra for å bli eksponert på sosiale medier, så eg fekk ikkje lov til å fotografera tjueåringen min. Det vart i alle fall ein koseleg kveld. På denne restauranten serverte dei «dim sum», ein slags kinesisk tapas, der me fekk dampkokte mjølbollar med ulikt fyll, pastaputer med reker og kjøt, ulike vårrullar og nokre litt empanadasliknande smårettar. Det smakte veldig godt. I dag har me ein roleg føremiddag og i kveld skal me på boklansering på Litteraturhuset. I morgon blir det ny kjøretur over fjellet. Varme helsingar frå austen til alle som måtte lesa dette.
Heidi
Eg møter deg i byen når sommar blir til haust,
og vinden bit med haustkald pust mot kinna.
Sjå livet er blitt sundag og orda dei sit laust,
me kjenner godt at livsmotet skal vinna.
For du og eg har vandra i slike gater før,
me veit at det er meining i å vandra,
me veit at det skal opnast og lukkast mang ei dør,
me veit at mykje ofte blir forandra.
Men me blir ikkje redde, for det er me som går,
me kjenner tonen og me kjenner orda,
for ofte vart det vinter og ofte vart det vår,
og alltid kom me heile ned på jorda.
Ei syster ei venninne, ein ven som vil deg vel,
eit menneske som held deg fast i armen.
Når hausten kjem med vindar som stryk mot liv og sjel,
så går me tett i tett og kjenner varmen.
Me skal om mange bakkar bli gamle du og eg,
men framleis skal me le av slikt me gjorde,
ein gong for lenge sidan, ein gong som var i går,
og stø oss blidt mot stokkane og ordet.
Heidi
Eg har oppdaga at det ikkje bare er hotellet som gjer Dalen verd eit besøk. På vegen min hit til biblioteket oppdaga eg at det faktisk er veldig fint her. Kanskje spesielt i dette spesielle lyset det blir i duskregn og med dei sterke gule, raude og oransje fargane som kviskrar haust.
Nå har eg funne meg eit arbeidsromet på biblioteket på kulturhuset, og sit og les i denne boka:
Dei er så fine diktarar begge to. Halldis og Tarjei er mellom dei absolutte favorittane mine. Eg får så lyst til å skriva sjølv når eg les tekstane deira, og det er akkurat det eg har tenkt å bruka resten av denne fine arbeidsdagen til.
Etter dei to innlegga mine frå «Blåtoneskalaen» er det overraskande mange som seier at dei kjenner seg att. Kjenna seg att i slikt? Så mange? Verda er i sanning ein rar plass. Det gjer at eg er glad for at eg skreiv det, for av og til er det slik at nokon må skriva.
Onsdagen vart ein dag med mange sterke inntrykk. Eg og Inger reiste på minnegudsteneste for fine Silje og son hennar på tre år som omkom i ei tragisk bilulykke i USA. Møtet med den store sorga og orda om Silje som hadde som sitt store livsprosjekt å spreia kjærleik og varme til alle menneske, ikkje minst til dei som strevde mest med å få livet til å henga i hop. Mannen hennar talte på amerikansk om prosjektet hennar å halda seg nær til kjærleiken og nær til Jesus. Av og til er livet så uforståeleg. Tidleg på kvelden reiste eg og fine Torill til Nærbøkyrkja for å halda musikk og lyrikkveld. Det er litt skummelt å stå framme under glasmaleria i ei nydeleg kyrkje med ein mikrofon og eit piano og ei bunke bøker og papir og vita at nå skal me losa ei samling frammøtte gjennom den næraste timen. Programmet vårt tok utgangspunkt i det eg har skrive ogomsett, og hadde tittelen «det heilage alminnelige livet. Mitt inntrykk var at det gjekk fint. Me fekk gode tilbakemeldingar, og songstemmen til Torill Lode Bøylestad rører ved noko inne i sjela mi.
Vel heime att var det pakking av koffert og siste ryddeinnspurt før golvslipinga, slik at me kunne reisa austover rett etter jobb i går. Eg var så trøytt at eg presterte å gløyma både tannkrem og deodorant, men slikt let seg kjøpa undervegs. Ha ei fin helg? Nå skal eg prøva å dikta litt.
Heidi
Eit menneske har mange rare draumar, og heilt sidan eg var jentunge og reiste gjennom Dalen i Telemark med mor og far, så har eg hatt lyst til å bu på dette fine gamle trehotellet som i si tid var eigd av Åge Samuelsen. Sidan det å leggja seg inn på dyre hotell ein reiser forbi, sånn bare fordi ein har lyst, ikkje har vore kulturen i nokon av dei familiane eg har høyrt til i, så har det forblitt ein draum heilt til nå. Men verda er rar, nå sit eg her ved peisbålet i det eg trur heiter ein manchestersofa og nippar til ein kopp svart morgonkaffi, akkompagnert av taffelmusikk. Leif har reist i veg for å halda kurs for lærarane på vidaregåande skule her i Dalen. Nå skal eg nyta livet fram til utsjekk om to timar, og kva passar meg vel betre enn å sitja her og skriva. Dette er nesten himmelen for sånne som meg.eg har aldri hatt så staselege omgjevnadar på nokon skrivefredag før. Klokka elleve får eg vel tusla ut i hausten for å sjå om dei har eit bibliotek i Dalen. Så mykje verdensdame er eg ikkje at eg trur eg kjem til å våga å spørja om eg får bruka peisestova etter utsjekkinga frå romet…
Det er forresten like fint her på hotellet som eg alltid har trudd at det er. I går kveld unna me oss ein middag då me kom, og det er noko av det nydelegaste eg har fått servert nokon gong. Hotellet feirer 120 års jubileum i år, og på veggene er det bilete av både tyske herskapsfolk, dronning Sonja og Åge Samuelsen. I frokostsalen var det dekka eige bord til husspøkelset, «The English lady», men så langt har eg ikkje sett snurten av henne. Dersom det då ikkje var ho som gjorde at eit av bileta eg tok i går ikkje lot seg lasta opp. Eg prøvde tre gonger, men det vart blankt kvar gong medan dei andre bileta kom som normalt…
Nå kom det ei dame frå resepsjonen og spurde om det var slik at eg ønska nistekorg og ein aktivitet for dagen. Eg måtte svara som sant var at det nok ikkje var meg som hadde bestilt nistekorg, men at eg lurde på om det var eit bibliotek i Dalen. Det var det, det er 20- 25 minutt å gå dit, så då får eg meg ein spasertur sånn etterkvart.
I går reiste me over fjellet direkte frå jobb. Det er så fine haustfargar ute at eg får lyst til å fotografera alt eg ser. Hausten er så vemodsvakker. Ein burde tolka ein haust etter den sommaren me har hatt. Eg er veldig glad i hausten, likevel er det rart å tenkja på at me allereie går mot ein ny vinter.
I ettermiddag kjører me vidare, og landar hos Eva Mari og Henrik ein gong i kveld. Eg gleder meg til å sjå både dei og Halvard og Sunniva. Heime blir stovegolvet slipt i dag om alt går etter planen. Heimen har bokstaveleg talt vore ei hinderløype den siste veka. Det er nesten slik at me har måtte klatra over to bokhyller ein lenestol og eit bord for å koma oss opp i senga eller ut på badet. I beste fall kan me begynna å bera på plass att når me kjem heim. Då begynner nok vårt nye, ryddige og pertentlige familieliv, tenkjer eg…
Heidi
Det er mange som seier «Å, korfor sa du ikkje i frå?» etter at eg har vore ute på opptredenar. På onsdag klokka halv åtte skal eg lesa dikt og fortelja i Nærbø-kyrkja i lag med min flinke kollega Torill Lode Bøylestad som skal synga nokre av tekstane mine og spela piano. Det blir spennande. Ekstra spennande vart det når det gjekk opp for meg at eg ikkje bare skal vera med på eit arrangement. Det er me som er arrangementet…
Ser fram til det med skrekkblanda fryd, og ynskjer alle som måtte ha lyst velkomne. Etter at me er ferdige blir det kaffi til dei som måtte ha lyst på det.
Heidi
Det eg nå skal skriva er den eigentlege grunnen til at eg bestemde meg for å skriva «Blåtoneskalaen» og leggja ut på nettet. Det har dei siste åra vore utruleg stort fokus på det med overvektige barn, og eg har kjend på at hjartet mitt ligg hos dei barna som får denne merkelappen, og ikkje først og fremst dei som kjem med fine ord om alt som gjerast burde. Eg har vore eit av desse barna, og fordi dette barnet framleis lever ein plass inne i kroppen min med heilt reelle kjensler og tankar, så har eg lenge kjend at eg burde bruka stemmen til dette barnet til å nyansera biletet litt. Når det er sagt, så er det godt mogleg at dette barnet framleis ordlegg seg som eit barn, ta det eg skriv for det det er, og ikkje tenk at alt har overføringsverdi. Eg står i fare for å bli både sentimental og usakleg, men eg skal prøva å unngå det så godt eg kan. Eg veit at alle prøvde å hjelpa meg og at alt som skjedde var godt meint. Kanskje mykje av det var klokt og, det er eg ikkje i stand til å vurdera.
Det som slår meg når eg sit og ser på gamle bilete er at eg har levd med ei oppfatning av at eg gjennom barndomen var eit overvektig barn. Bileta fortel meg noko anna. Fram til eg var fire-fem ,var eg eit heilt normalvektig barn. Frå den alderen av vart eg meir og meir lubben, eg såg ut omtrent som Tjorven på Saltkråkan med musehalar og overall. Frå eg var sju til eg var ni fortener eg utan tvil merkelappen reelt overvektig. Då me var på ferie i Oslo opplevde me at ein nokså berusa mann leverte det som skulle bli mitt første frieri. «Viss jeg spør deg om ti år, vil du gifte deg med meg, hva ville du svare da?» Mens eg tenkte meg om korleis eg skulle avslå på ein høfleg, men vennleg måte, så hendvende han seg til far: «Du må ikke gi dette barnet så mye mat, hun er jo alt for tykk…» Av barn og fulle folk skal ein høyra sanninga. Så eg vart i samråd med lege slanka tolv kilo i løpet av eit år medan eg vaks, og kom ut som ein slank tiåring med ein sterk og tettbygd kropp. Resten av oppveksten fram til eg var godt over tjue, vil eg nå diagnostisera meg sjølv som innbilt overvektig. Til slutt vart eg reelt overvektig, men det er ein annan historie. Det eg vil med å skriva dette, er ikkje å utlevera meg til langt over grensene til det private. Dette er det punktet i livet mitt som eg eigentleg vil ha så lite merksemd som mogleg på. Eg skriv heller ikkje for å driva eigenterapi, sjølv om det ikkje hadde gjort noko i det heile tatt om det skulle visa seg å ha den funksjonen. Det eg vil er å få andre menneske til å stoppa opp og tenkja, og ikkje minst vil eg gi ein stemme til barn som ikkje er mogne nok til å seia dette sjølv.
Eg hadde ein fantastisk barndom i ein stofamilie som eigentleg var litt uortodoks. Dei første fem-seks åra budde eg først i same huset som besteforeldra mine, så i nabohuset. Eg hadde tre ugifte onklar som og budde heime, så eg og bror min var omgitt av fleire generasjonar vaksne som nærmast forguda oss og ville oss alt vel. I tillegg hadde eg ei ekstrabestemor på Figgen, bestemor si ugifte syster, som dukka opp minst ein gong i veka og nesten var klar til å adoptera meg ho og. Besteforeldra mine hadde all verda med tid til oss. Ingen av dei var heilt friske, men det betydde ikkje noko for oss. Morfar sykla til Bryne og kom heim til oss med rundstykke frå bakaren i sidetaska, ikkje heilt sjeldan kom han med eventyrbrus og. Klokka tolv kom onklane mine syklande heim for å eta middag i matpausen. Då åt eg gjerne saman med dei og besteforeldra mine. Klokka tre kom far heim frå politijobben sin. Då gjekk eg heim og åt middag med dei og, for det å eta middag var noko av det koselegaste eg visste. Eg sat på fanget til bestemor og sydde på sveivesymaskinen, og gjekk turer med morfar med rød rypesekk på ryggen og brødskiver i ein papirpose. Då me kom til Tu sa morfar at nå var me i Amerika, og nå kunne me eta maten vår.
Her er eg og morfar og Jan på fisketur. Morfar var ein bitteliten og veldig tynn mann med bukseselar og sixpence. Bestemor hadde gikt og gjekk aldri lenger enn ut i hagen. Ho var flink å fortelja, og eg laga historier som eg fekk henne til å skriva ned. Eg lærte å lesa omtrent når eg fylde fem, og oppdaga kor fantastisk kjekt det var med bøker. Då eg var fem og eit halvt år, fekk eg ei veslesyster, og nokre månadar seinare flytta me til eit byggefelt på Ålgård. Det var ein ny måte å leva på, men det var kjekt det og. Her fann bror min og eg mange ungar på vår eigen alder. Livet på byggefeltet var slik at det stadig vekk kom nye ungar flyttande, og me leika i store røyr og på kabelsneller med iv-trådar og avkapp frå all husbygginga.
Eg var glad i å leika, helst fantasileiker og rolleleiker. Dokker og dokkehus var og ein stor favoritt, og allereie før eg begynte på skulen var noko av det kjekkaste eg visste å ta med meg ein stabel bøker og liggja på magen og lesa ein stad der eg ikkje vart oppdaga. På den tida var det nemleg slik at friske glade ungar helst skulle vera ute og leika. Ein annan favorittaktivitet var å smuglytta til vaksne samtalar og prøva å byggja opp eit bilete av ein vaksenverden eg ikkje heilt forstod. Men det er ein heilt annan historie.
Det var kjempekjekt å begynna på skulen, sjølv om eg ikkje kjende så mange av dei andre ungane sidan me var tilflyttarar. På denne tida begynte foreldra mine å tenkja på at eg kanskje var i lubnaste laget. Mor var heller ikkje så glad for å overhøyra at eg sa til vennene mine at eg godt kunne sviva eller stå heile tida når me hoppa tau eller «spring». Eg forklarte det med at eg i grunnen ikkje likte så godt å hoppa, men det gjorde dei andre, og då var det jo betre at dei fekk hoppa. Mor meinte utan tvil at eg hadde hatt godt av å hoppa eg og, og det hadde eg sjølvsagt. Koordinering og motorikk har aldri vore mi paradegrein, så eg hadde nok ei oppleving av at eg fekk til andre ting mykje betre enn hoppetau, hoppestrikk, veggball og rockeringar…
Då eg begynte i tredje klasse, hadde mor og far snakka med doktoren om at eg heilt tydeleg var i ferd med å bli veldig overvektig. Han sa at det einaste som skulle til var at foreldra mine begynte å seia nei til mat.
Så vart det bestemt kor mykje eg fekk lov til å eta, og i utgangspunktet trur eg at opplegget var ganske pedagogisk. Mor slutta å baka kaker, og prøvde å laga sunn mat til familien, og spesielt til meg. Eg måtte vegast med jamne mellomrom og vekta vart skriven ned. For kvart kilo eg gjekk ned, fekk eg velgja meg det som var den optimale premien for meg, ei bok i bokhandelen. Eg fekk i alle fall tolv bøker i løpet av dette året, og overvekta forsvann. Dette kunne jo synast som eit svært vellukka prosjekt, men for meg var det ein del «men» som eg ikkje kunne setja ord på der og då, men som gjorde ganske vondt.
Eg lærte at flinke jenter må tåla å vera svoltne, ikkje det at nokon sa det, men det var slik det var. Eg lærte at mat, som eg heile livet hadde vore frykteleg glad i, er noko ein treng mykje mindre av enn det ein gjerne ville eta. Eg lærte at eg måtte seia nei når nokon baud meg snop eller kaker, sjølv om eg veit at eg fekk lov når dei vaksne fortalde at eg fekk lov. Det som likevel var vanskelegast å takla, var det å mista ei slags uskuld til meg sjølv og livet. Etterkvart som eg gjekk ned i vekt kom vaksne folk, til og med relativt ukjende bort og sa: «Så flink du har vore som har blitt så tynn.» «Kjenner du ikkje sjølv kor mykje lettare det er å springa nå?» » Eg kjende nesten ikkje Heidi att, det var voldsomt så tynn og fin ho har blitt.» «Så tynn og fin du er! Er det ikkje gildt?» Alt var velmeint, og alt var sant. Likevel kjende eg som niåring på ein sterk bismak. Tynn og fin? Då måtte eg jo ha vore tjukk og … tidlegare? Tenk så dum eg var som ikkje hadde forstått det. Eg hadde i grunnen alltid trudd at eg var fin. Eg kjende skam over barnet eg hadde vore, og hadde gråten i halsen då dei vaksne såg på bilete og lo av kor tjukk eg hadde vore og roste meg fordi eg hadde blitt så slank.
Alt dette kjenner eg som ein klump i svelget når det snakkast om å slanka overvektige barn, om obligatorisk veging, om telefonar heim til foreldre til barn som er i bekymringsssonen, og om tiltak for å få barn ned i vekt. Barnet i meg tenkjer: La dei få vera i fred. Bruk i alle fall kjærleik og pedagogikk når nokon skal forteljast at dei må forandrast for å vera gode nok. Mine foreldre brukte mykje kjærleik, mor var kjempeflink, eg er sikker på at det var vanskeleg for henne og. Det var bare det at når problemet syntest løyst, så opna det seg eit nytt problem. Det hadde skjedd noko med mitt eige forhold til meg sjølv, og med forholdet til min eigen kropp. Eg følte skam over den eg hadde vore, og frykt for å bli tjukk og stygg igjen. Eg hadde folk heime og som var livredde for at eg skulle leggja på meg att, og eg vart derfor kontinuerleg minna om kor farleg det var å eta for mykje mat.
Eg høyrer med kvalmeblanda interesse om planar som blir lagde for å stansa «fedmebølga blant norske skulebarn». Eg har høyrt det nemnast at overvektige barn skal kunna få ekstra gymtimar. Då svir det i brystet mitt bare med tanken på at eg og dei to-tre andre barna med overvekt på Ålgård skule skulle hentast ut frå norsktimar og historietimar som eg verkeleg elska, for å springa rundt i gymsalen. Eg kjenner formeleg skamrødmen brenna i kinna når ser meg sjølv i fantasien ta gymsokkane og turndrakta opp av ranselen for å gå ut i lag med ein ventande gymlærar med fløyte rundt halsen.
Av og til har eg snakka med andre om idrettsdagane på skulen. Det viser seg då at det var langt fleire enn meg som ikkje var glad i dei. Ungane frå dei andre skulane i kommunen vart bussa til Ålgård skule og så rullerte me i skulegarde for å springa 60-meter, hoppa lengde og høgde og kasta stor og liten ball. Eigentleg hadde eg skulesjølvtillit nok til at eg ikkje brydde meg så forferdeleg mykje om at eg låg i nedre skikt i absolutt alt. På ein måte var det til og med litt kjekt å ha idrettsdag. Det eg hugsar som den største forsmedelsen er sen store oppslagstavla på veggen der alle resultata vart oppslegne etterpå og spente elevar stod i kø for å sjå kva plass dei hadde kome på og kor fort dei sprang sekstimeteren. Eg hugsar eg tenkte tanken at det hadde vore mykje kjekkare om dei skreiv på den oppslagstavla kven som hadde hatt alt rett på diktatane det siste året.
På sykkelturar og gåturar med skulen, meldar eg meg som vaksen lærar alltid til å sykla sist eller gå med baktroppa. Hjartet mitt ligg utan tvil hos desse som har sove dårleg om natta fordi dei er redde dei ikkje klarer å sykla rundt Frøylandsvatnet. Desse som raude og kortpusta insisterer på å leia sykkelen opp alle motbakkar og som er til stor irritasjon for dei andre som synest at det går alt for seint.
På mange måtar kunne historien om meg ha vore ein suksesshistorie. Eg gjekk vellukka ned i vekt. Eg hugsar at då eg fekk ny lærar i fjerde klasse, tenkte eg med ei viss lette og glede på at han ikkje kunne vita kor tjukk eg hadde vore, for han hadde jo aldri sett meg slik. Uskulden i forhold til det å eta, senka seg aldri meir over meg. Eg hadde ein svolten ulv i magen, men visste at eg måtte ikkje eta for då kunne eg bli tjukk og stygg. Eg fora ulven med bittesmå bitar av forboden mat, så små at det ikkje kunne vera til skade. Dette er sjølvsagt bare halve sanninga. Som det barnet eg var med glupande appetitt på både livet og maten, så åt eg alt eg fekk lov til så ofte eg fekk lov. Eg åt heilt sikkert meir enn mange av mine småspiste venninner, og eg var heilt sikkert svoltnare enn dei då eg ikkje fekk lov av meg sjølv eller andre å eta meir. Problemet mitt var at eg sjølv var overbevist om at eg var tjukk og at alle andre tenkte det same.
Her er eg i knestrømper og rosa lårkort i 17.maitoget. Eg ser som vaksen faktisk til mi overrasking at eg er jo ikkje overvektig.
Eg var alltid fem eller ti kilo tyngre enn venninnene mine. Dei trong jo ikkje halda skjult kor tunge dei var, så det visste eg. På ungdomsskulen var det ei forståelsesfull helsesyster som teikna ein graf som viste at eg eigentleg skulle vore SÅ tung etter høgda mi, men at eg i verkelegheita var SÅ tung. Her forlenga ho kurven til over søylediagrammet. Ho sa at eg var tungt bygd, og at eg ikkje var tjukk, men at det var lurt å passa seg litt. Eg svelde tårer resten av dagen, og trur ikkje at eg våga å fortelja det til nokon. Skulelegen stilde oss med jamne mellomrom opp i bare trusa på lange rekkjer, sjølvsagt gutar og jenter kvar for seg… Heldigvie var det ikkje bare meg som fekk halvt spøkefulle halvt alvorlege klyp i sida med spørsmål om me sparde til vinteren og hardere tider.
På Sandnes vidaregåande vart eg hjartevenninne med Anne Mette, som var nokså oppgitt over at eg så ofte snakka om at eg var tjukk. Då eg på 17 årsdagen min først ikkje ville ta i mot ein softis ho gav meg, fordi eg var for tjukk til å eta softis mens andre såg på. Eg fekk høyra at eg måtte slutta med dei idiotiske tankane fordi eg faktisk ikkje var tjukk. Eg var brennsikker på at det var eg som hadde rett og at ho bare ville trøysta, men på bileta ser eg at ho faktisk hadde eit poeng. For ordens skuld får eg kanskje nemna at det nederste biletet var frå russekarnevalet. Ho var amerikansk turist og eg var hulder. Eg hadde ein opprinneleg plan om at Morten i klassen skulle skaffa meg ein ekte kuhale frå slakteriet der han hadde hatt sommarjobb, men det vart det aldri noko av.
Så reiste eg ut og skulle vera student. Det gjekk stort sett greitt å halda vekta med ein og annan halsbrekkande riskur eller banankur sånn innimellom. Framleis var eg overbevist om at eg hadde eit stort vektproblem, og kanskje begynte overvekta å snika seg langsomt på…
Her eg eg treogtjue år, og i ferd med å mala den svarte gangen til Leif, som eg då var blitt kjærast med. Som det kan sjå, så er ikkje motorikken på topp i vaksen alder heller… Noko av det første han sa, var det mest befriande eg hadde høyrt i mitt liv. «I min familie liker me litt runde jenter som er glade i god mat.» Kanskje det var for befriande… Men når eg ser på bileta så ser eg at ikkje ein gong då var eg reelt overvektig. Eg skulle bare koma til å bli det…
Og moralen med alt dette… Kan eg seia det så enkelt som med desse orda: Ver nå kloke og forsiktige de som skal ut i livet og slanka barn… Eg trur ikkje alltid ein ser konsekvensane…
Og som sagt før. Eg er kanskje eit skada barn som bare kjenner meg sjølv og ingen andre. Kanskje det var det beste som kunne skje det som skjedde då eg «vart slanka». Nå kan eg rett og slett kjenna at eg er takknemleg for at foreldra mine klarte å forhindra at eg vaks opp som eit sterkt overvektig barn og ein reelt tjukk tenåring. Det er bare synd at eg ikkje sjølv forstod at det var slik det var. Inni meg var eg den overvektige personen som eg sidan skulle bli… Om dette ikkje hadde skjedd? Det veit ingen. Kanskje eg hadde vore invalidisert av overvekt? Kanskje eg ville «klart meg betre enn det eg har gjort?» Kanskje har opplevingane i barndomen mindre med dei vaksne vektproblema å gjera enn det eg har gått rundt og trudd? Kanskje er det heilt unødvendig av meg å ropa ulv? Kanskje, men eg kjende at eg ikkje klarte å la det vera. Og for å ropa ulv med ærleg stemme, så måtte eg nesten ta med barnet som var meg.
Og visst er eg heldig trass alt, som ikkje synest at overvekta har gått på livskvaliteten laus i vaksen alder. Det er ikkje lett alltid å vera menneske, og det er ikkje lett alltid å vita korleis kloke vaksne bør gripa an vanskelege problemstillingar.
Eg får seia som i gudstenesten. Kyrie Eleison.
Heidi
sporisand 